هنوز زمان زیادی از انتشار گزارش «پیام ما» با تیتر «بنه‌ها به استراحت نیاز دارند» نگذشته است؛ گزارشی که زخم‌های عمیق برداشت شیره از درختان بنه را در برخی رویشگاه‌های زاگرس روایت می‌کرد. اکنون خبرهایی از استان فارس به گوش می‌رسد که اگر رنگ واقعیت به خود بگیرند، می‌توانند یکی از حساس‌ترین پرونده‌های منابع طبیعی کشور را دوباره باز کنند.

بر اساس اطلاعاتی که «پیام ما» به دست آورده است، برخی بهره‌بردارانی که در سال‌های اخیر به دنبال دریافت مجوز برداشت شیره از درختان بنه بوده‌اند، پس از محدود شدن این فعالیت در برخی رویشگاه‌های زاگرس در استان‌های غربی کشور، اکنون در تلاش‌اند مجوز فعالیت در جنگل‌های بنه استان فارس، به‌ویژه در نواحی شمالی استان، را دریافت کنند. این درخواست اگرچه هنوز به مرحله اجرا نرسیده است، اما بار دیگر پرونده‌ای را گشوده که نزدیک به ۱۵ سال پیش با تصمیم کارشناسی اداره‌کل منابع طبیعی فارس بسته شده بود.

در طول ۱۵ سال گذشته، هیچ مجوزی برای این نوع بهره‌برداری از بنه‌ها در استان فارس صادر نشده است. این تصمیم حاصل بررسی‌های فنی، مطالعات کارشناسی و ارزیابی شرایط شکننده جنگل‌های بنه فارس بود. اما اکنون خبرها از رایزنی‌هایی برای بازگشت این شیوه بهره‌برداری حکایت دارد. موضوع، صرفاً برداشت چند کیلوگرم صمغ از چند اصله درخت نیست. پرسش اصلی این است که آیا جنگل‌هایی که سال‌ها زیر فشار خشکسالی‌های متوالی، تغییر اقلیم، چرای فراتر از ظرفیت، آتش‌سوزی‌های مکرر، تخریب، تصرف اراضی و کاهش توان زادآوری قرار گرفته‌اند، توان تحمل یک فشار تازه را دارند؟ آیا اکوسیستمی که هنوز از زخم‌های گذشته التیام نیافته است، ظرفیت پذیرش بهره‌برداری جدید را دارد؟

«محمدحسن محبی»، معاون فنی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان فارس، که نزدیک به سه دهه از عمر خود را صرف حفاظت، مدیریت و مطالعه جنگل‌های زاگرس، چه در بدنه دولت و چه به‌عنوان فعال محیط‌زیست، کرده است، در گفت‌وگو با «پیام ما» به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد. او معتقد است حفاظت از منابع طبیعی، پیش از آنکه یک وظیفه اداری باشد، مسئولیتی ملی و بین‌نسلی است.

اگرچه دغدغه امروز این کارشناس، مخالفت با اصل بهره‌برداری نیست، بلکه دفاع از بهره‌برداری علمی و متناسب با ظرفیت اکولوژیک هر منطقه است، اما به اعتقاد او، نمی‌توان نسخه‌ای را که شاید در بخشی دیگر از کشور اجرا شده است، بدون در نظر گرفتن تفاوت‌های اقلیمی، اکولوژیکی و مدیریتی، برای جنگل‌های فارس نیز تجویز کرد.

به گفته محبی، کمیته فنی اداره‌کل منابع طبیعی استان فارس، با مشارکت کارشناسان جنگل و پژوهشگران مراکز تحقیقاتی، سال‌ها پیش این موضوع را به‌طور مفصل بررسی کرد و در نهایت به این جمع‌بندی رسید که با توجه به وضعیت رویشگاه‌های بنه فارس، صدور مجوز برای تیغ‌زنی و برداشت شیره، از منظر فنی و حفاظتی، قابل دفاع نیست.

او اکنون می‌گوید: «آنچه امروز بیش از هر چیز باید مورد توجه قرار گیرد، شرایط متفاوت جنگل‌های فارس است؛ جنگل‌هایی که در سال‌های اخیر بارها تحت تأثیر خشکسالی‌های پی‌درپی، کاهش بارندگی، افزایش دما و تغییر الگوی اقلیمی قرار گرفته‌اند. در کنار این عوامل، فشار دام، آتش‌سوزی‌های گسترده، برداشت‌های غیرمجاز، تخریب و تصرف اراضی نیز توان طبیعی این اکوسیستم را کاهش داده است.»

به گفته این کارشناس منابع طبیعی، هر تصمیم مدیریتی باید بر پایه ظرفیت واقعی طبیعت اتخاذ شود، نه صرفاً بر اساس تقاضای بازار یا منافع اقتصادی کوتاه‌مدت.

او هشدار می‌دهد که در شرایط فعلی، حتی تصمیم‌هایی که در ظاهر محدود به نظر می‌رسند، اگر با ملاحظات علمی همراه نباشند، می‌توانند پیامدهایی داشته باشند که سال‌ها بعد، خود را در قالب کاهش زادآوری، افت سلامت جنگل و تضعیف تنوع زیستی نشان دهند.

جنگل توان زخم تازه ندارد

به اعتقاد معاون فنی اداره‌کل منابع طبیعی فارس، بهره‌برداری از منابع طبیعی زمانی معنا پیدا می‌کند که ظرفیت زیستی اکوسیستم حفظ شود. او می‌گوید: «اصل بهره‌برداری، امری پذیرفته‌شده و یکی از ارکان مدیریت پایدار منابع طبیعی است؛ اما هر بهره‌برداری زمانی مشروع و قابل دفاع خواهد بود که توان بازسازی طبیعت را از آن نگیرد.»

او در پاسخ به این استدلال که برداشت شیره از درختان بنه در برخی استان‌های دیگر انجام می‌شود، می‌گوید: «نمی‌توان برای همه رویشگاه‌های زاگرس نسخه‌ای واحد پیچید. هر منطقه شرایط اقلیمی، اکولوژیکی و مدیریتی خاص خود را دارد و تصمیم‌های فنی باید بر پایه ویژگی‌های همان منطقه اتخاذ شوند، نه بر اساس تجربه‌ای که ممکن است در اقلیم و شرایطی متفاوت شکل گرفته باشد.»

محبی معتقد است: «جنگل‌های بنه فارس امروز در یکی از دشوارترین دوره‌های حیات خود قرار دارند. سال‌ها خشکسالی، افزایش دما، تغییر الگوی بارش، کاهش رطوبت خاک و فشار بیش از ظرفیت دام، تاب‌آوری این رویشگاه‌ها را کاهش داده است. نتیجه این فشارهای انباشته، افت محسوس زادآوری طبیعی، کاهش استقرار نهال‌های جوان و ضعیف شدن توان بازسازی جنگل است.»

او با اشاره به ابعاد فنی موضوع توضیح می‌دهد: «فرایند برداشت شیره با ایجاد شکاف و زخم بر تنه درخت آغاز می‌شود؛ زخمی که بخشی از فرایند طبیعی انتقال مواد غذایی و ذخایر حیاتی گیاه را مختل می‌کند. شیره درخت صرفاً یک محصول اقتصادی نیست، بلکه بخشی از سازوکار دفاعی و فیزیولوژیک درخت برای ادامه حیات است.»

به گفته محبی، درختی که سال‌ها زیر فشار تنش‌های محیطی قرار داشته است، دیگر توان گذشته را برای ترمیم زخم‌ها ندارد. در چنین شرایطی، هرگونه برداشت شیره می‌تواند بخشی از انرژی و ذخایر غذایی درخت را که باید صرف رشد، تولید میوه، ترمیم بافت‌ها و تغذیه ریشه شود، کاهش دهد. نتیجه این روند، کاهش رشد سالانه، افت باردهی و ضعیف‌تر شدن درخت در برابر آفات، بیماری‌ها و تنش‌های اقلیمی خواهد بود.

او هشدار می‌دهد که آسیب این روند تنها متوجه درختان بالغ نیست. کاهش تولید میوه، به معنای کاهش بذر و در نهایت، کاهش زادآوری طبیعی جنگل است. اتفاقی که شاید در سال نخست چندان محسوس نباشد، اما در یک دوره چندساله می‌تواند ساختار سنی جنگل را بر هم بزند و فاصله میان درختان پیر و نسل جدید را افزایش دهد.

محبی تأکید می‌کند که جنگل‌های فارس هم‌اکنون نیز با مشکلات متعددی دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ از آتش‌سوزی‌های گسترده و پرتکرار گرفته تا قطع درختان، تولید زغال، تصرف اراضی ملی، فعالیت‌های معدنی، بهره‌برداری‌های غیرمجاز و کمبود شدید اعتبارات حفاظتی. او می‌گوید: «در چنین شرایطی، افزودن یک عامل فشار جدید، آن هم با مجوز رسمی، می‌تواند روند فرسایش این اکوسیستم را سرعت ببخشد.»

به باور او، مسئله، آینده یکی از مهم‌ترین رویشگاه‌های بنه زاگرس است. اگر تصمیم‌های امروز بر پایه مطالعات علمی و ملاحظات حفاظتی اتخاذ نشود، هزینه‌های آن در سال‌های آینده و برای نسل‌های بعد آشکار خواهد شد؛ زمانی که دیگر امکان جبران بسیاری از خسارت‌ها وجود نخواهد داشت.

تقلیل رویشگاه به درختان قابل بهره‌برداری

محبی معتقد است بزرگ‌ترین خطا در نگاه به جنگل‌های بنه، تقلیل این رویشگاه‌ها به مجموعه‌ای از درختان قابل بهره‌برداری است.
از نگاه این کارشناس، بنه ستون اصلی بخشی از اکوسیستم زاگرس است؛ اکوسیستمی که حیات ده‌ها گونه گیاهی و جانوری به پایداری آن وابسته است.

این کارشناس منابع طبیعی، با اشاره به مفهوم «تخریب زیستگاه» می‌گوید: «بسیاری از بحران‌های امروز حیات‌وحش، از جمله کاهش جمعیت گونه‌های شاخص، ریشه در از بین رفتن یا تضعیف زیستگاه دارد. هر اقدامی که سلامت جنگل‌های بنه را کاهش دهد، در نهایت زنجیره‌ای از پیامدهای اکولوژیک را به دنبال خواهد داشت؛ پیامدهایی که تنها به خود درخت محدود نمی‌شود و دامنه آن تا حیات‌وحش، پوشش گیاهی، حشرات گرده‌افشان و حتی پایداری خاک و منابع آب امتداد پیدا می‌کند.»

به گفته او، جنگل‌های بنه شبکه‌ای زنده و به‌هم‌پیوسته‌اند. پرندگان، پستانداران، خزندگان، حشرات و بسیاری از گونه‌های گیاهی، هر کدام بخشی از این زنجیره هستند و تضعیف یکی از اجزا، به‌تدریج سایر حلقه‌های این چرخه را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. از همین رو، ارزیابی هرگونه بهره‌برداری باید فراتر از منافع اقتصادی کوتاه‌مدت باشد و آثار آن بر کل اکوسیستم را نیز در نظر بگیرد.

در فارس، بنه‌ها تیغ نمی‌خورند

محبی در ادامه به تفاوت مهم استان فارس با برخی دیگر از مناطق کشور اشاره می‌کند؛ تفاوتی که به گفته او کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

او می‌گوید: «در بسیاری از مناطق فارس، بهره‌برداری سنتی از بنه به جمع‌آوری صمغی محدود می‌شود که به‌طور طبیعی از تنه درخت خارج و پس از خشک شدن جمع‌آوری می‌شود؛ محصولی که در میان مردم با نام “مستکی” شناخته می‌شود و بدون ایجاد زخم عمدی بر تنه درخت برداشت می‌شود.

اما تیغ‌زنی و ایجاد زخم‌های متعدد بر تنه درخت برای استخراج شیره، هرگز بخشی از فرهنگ بهره‌برداری از جنگل‌های بنه فارس نبوده است.»

او هشدار می‌دهد که اگر این شیوه با صدور مجوز وارد استان شود، به‌تدریج به الگویی رایج تبدیل خواهد شد که مهار آن، به‌ویژه در شرایط فعلی، بسیار دشوار خواهد بود.

محبی بخش دیگری از نگرانی خود را به ساختار مدیریتی منابع طبیعی اختصاص می‌دهد و می‌گوید: «دستگاه‌های متولی حفاظت از جنگل‌ها سال‌هاست با کمبود نیروی انسانی، محدودیت تجهیزات، فرسودگی ناوگان، کمبود اعتبارات، ضعف امکانات حفاظتی و گستردگی عرصه‌های تحت مدیریت روبه‌رو هستند. در چنین شرایطی، اگر مجوزی صادر شود، نظارت بر اجرای آن با دشواری‌های جدی همراه خواهد بود.»

او تأکید می‌کند که حفاظت از منابع طبیعی، فراتر از تدوین دستورالعمل و صدور بخشنامه، به حضور مؤثر نیروهای حفاظتی در عرصه، امکانات کافی، آموزش تخصصی، هماهنگی میان دستگاه‌ها و مشارکت جوامع محلی نیاز دارد. تا زمانی که این زیرساخت‌ها تقویت نشده‌اند، افزایش هرگونه فشار بر جنگل‌ها، ریسک تخریب را افزایش خواهد داد.

این کارشناس در پایان تأکید می‌کند که دغدغه او مخالفت با توسعه یا معیشت مردم نیست، بلکه توسعه زمانی پایدار خواهد بود که بر پایه ظرفیت واقعی طبیعت بنا شود. جنگل‌های بنه سرمایه‌ای هستند که شکل‌گیری آن‌ها حاصل ده‌ها و بلکه صدها سال فرایندهای طبیعی است؛ سرمایه‌ای که اگر امروز آسیب ببیند، بازسازی آن در مقیاس عمر یک نسل ممکن نخواهد بود.