جزئیات پژوهش بین‌المللی بر رفتار حرارتی تهران

نتایج یک همکاری علمی مشترک میان محققان دانشگاه تهران، دانشگاه براتیسلاوا اسلواکی، دانشگاه ملی هواشناسی رومانی و دانشگاه تبریز، پرده از رفتارهای حرارتی پیچیده شهر تهران در اقلیم نیمه‌خشک برداشته است. این مطالعه که نتایج آن در مجله معتبر علمی «Sustainable Cities and Society» با ضریب تأثیر ۱۳ منتشر شده، تغییرات کاربری اراضی، وضعیت فضای سبز شهری و الگوهای خنک‌سازی را طی یک دوره ۲۰ ساله (از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۰) در ۲۲ منطقه کلان‌شهر تهران مورد ارزیابی دقیق قرار داده است.

کاهش دما در بافت‌های متراکم؛ فراتر از فضای سبز

دکتر محمد کریمی فیروزجائی، عضو هیأت علمی دانشکدگان مدیریت دانشگاه تهران، با اشاره به یافته‌های این پژوهش اظهار داشت: «برخلاف تصورات سنتی مبنی بر اینکه تنها فضای سبز عامل اصلی کاهش دمای شهر است، نتایج ما نشان می‌دهد که در برخی مناطق، با وجود کاهش قابل‌توجه سرانه فضای سبز، دمای سطح زمین در بافت‌های ساخته‌شده بین ۰.۷ تا ۲.۸ درجه سانتی‌گراد کاهش یافته است.» این پدیده بیانگر آن است که در برخی بافت‌های متراکم شهری، ویژگی‌های فیزیکی ساختمان‌ها ظرفیت خنک‌کنندگی محیط را به میزان قابل‌توجهی افزایش داده‌اند.

نقش کلیدی «ضریب دید آسمان» در تنظیم دمای شهری

یکی از محورهای کلیدی این مطالعه، بررسی نقش «ضریب دید آسمان» در تنظیم دمای شهری است. پژوهشگران دریافته‌اند در مناطقی که ساختمان‌ها با آرایش خاصی استقرار یافته‌اند، به‌گونه‌ای که دید مستقیم به آسمان را محدود کرده و سایه‌اندازی بیشتری بر معابر و سطوح ایجاد می‌کنند، ظرفیت خنک‌کنندگی محیط افزایش می‌یابد. البته این پژوهش هشدار می‌دهد که این قاعده مطلق نیست؛ به‌طوری که افزایش بی‌رویه تراکم افقی و عمودی ساختمان‌ها در کنار فشار جمعیتی بالا، می‌تواند نتیجه معکوس داشته و توان خنک‌کنندگی شهر را کاهش دهد.

تغییر پارادایم مدیریت اقلیمی در کلان‌شهرها

این یافته‌ها نشان‌دهنده یک تغییر پارادایم در مدیریت اقلیمی تهران است؛ به این معنا که طی دو دهه گذشته، الگوهای خنک‌سازی شهری از حالت صرفاً مبتنی بر فضای سبز، به سمت الگوهای ترکیبی با بافت‌های ساخته‌شده تغییر مسیر داده‌اند. در برخی مناطق، اثر خنک‌کنندگی بافت‌های متراکم ساختمان‌ها با فضای سبز برابری کرده یا حتی از آن پیشی گرفته است.

نویسندگان این مقاله تأکید می‌کنند که نتایج به‌دست‌آمده ضرورت بازنگری در سیاست‌های توسعه شهری و طراحی کالبدی شهرها را در مناطق نیمه‌خشک آشکار می‌سازد. این دانش جدید می‌تواند به عنوان ابزاری راهبردی در تدوین برنامه‌های سازگاری با تغییرات اقلیمی و کاهش اثرات نامطلوب «جزیره حرارتی شهری» در کلان‌شهرها مورد استفاده مدیران و برنامه‌ریزان شهری قرار گیرد.