«آب تصفیه، مای تصفیه»؛ دوره‌گرد در بلندگویش فریاد می‌زند. پشت وانت کهنه‌اش، مخزن بزرگی برای فروش آب تصفیه‌شده به مردمی قرار دارد که در کنار کارونِ بزرگ، تشنه‌لب مانده‌اند. زیر آفتاب داغ اهواز، دوره‌گرد با چهره‌ای که از گرما مچاله شده، هر چند دقیقه یک‌بار توقف می‌کند و همسایه‌ها با بشکه دورش حلقه می‌زنند. این، روایت اهواز در یکی دو دهه گذشته است؛ جایی که مشکلات آب لوله‌کشی، شهروندان را وادار به خرید بشکه‌های آب تصفیه یا نصب دستگاه‌های تصفیه آب خانگی و پمپ کرده است.

تنش آبی که سال‌هاست گریبان اهوازی‌ها را گرفته، حالا با آمدن تابستان فراگیرتر شده است. در ماه‌های اخیر، مناطق بیشتری درگیر مشکلات آب شرب شده‌اند. هم‌زمان با موج گرمای ۵۰ درجه، اعتراض شهروندان بالا گرفته است. در مقابل، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب اهواز مدعی شده است: «وضعیت تأمین آب در اهواز در شرایط مطلوب قرار دارد.»

«حسین عبیداوی»، مدیرعامل آبفا اهواز، با اعلام آمادگی کامل این شرکت برای مدیریت تنش آبی تابستان، به ایرنا گفته است: «خوشبختانه در چهار شهرستان تحت پوشش، قطعی آب نداریم، اما در برخی مناطق به دلیل برداشت‌های غیرمجاز، از جمله برخی خیابان‌های منطقه عین‌دو و ملاشیه، با افت فشار و در برخی ساعات با قطعی آب روبه‌رو هستیم. اخیراً در شرق اهواز نیز برای یکی دو روز با افت شدید فشار مواجه شدیم که با توجه به تأمین آب این منطقه از مسیر شوشتر، در حال حاضر پایداری کامل شبکه آب در شرق اهواز برقرار است.»

گلایه‌های شهروندان و شواهد میدانی اما نشان می‌دهد دامنه این تنش‌ها فراتر از یکی دو محله حاشیه اهواز است. چنان‌که دو عضو شورای شهر اهواز نیز در جلسه علنی ۱۶ اردیبهشت، خواستار رفع مشکلات آب و شکستگی خطوط انتقال آب شدند.

«عبدالله»، معلم بازنشسته ساکن کوی فرهنگیان ۲ (محله‌ای در شمال شرق اهواز)، به «پیام ما» می‌گوید: «آب این منطقه در سال‌های گذشته هم با مشکل مواجه بود، مخصوصاً در زمان بارندگی، اما تقریباً از یک ماه پیش وضعیت آب بحرانی شده و حتی یک روز هم آب سالم نداشتیم. آب لوله‌کشی به‌شدت گل‌آلود بود، به‌طوری‌ که رنگ آن قهوه‌ای شده بود.

پیگیری زیادی کردیم؛ بارها با شماره ۱۲۲ آبفا و ۱۹۰ وزارت بهداشت تماس گرفتیم. الان کمی وضعیت بهتر شده، اما هنوز کدورت آب بالاست و آب سالمی نیست. بعد از مراجعه و اعتراض گفتند خط جدید انتقال آب راه‌اندازی شده، اما چیزی که ما مشاهده کردیم این بود که به‌جای بهتر شدن شرایط، اوضاع به‌مراتب بدتر شده است. مدتی پیش همه اعضای خانواده بیمار شدند و دچار اسهال و استفراغ شدید شدند که به گفته پزشک، احتمالاً با آلودگی آب مرتبط بوده است. همسایه‌ها هم گلایه‌مند هستند و برخی از آن‌ها می‌گویند کودکانشان دچار بیماری‌های پوستی یا عفونت شده‌اند.

این در حالی است که قبض‌های سنگینی پرداخت می‌کنیم؛ مثلاً ماه گذشته یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومان و این ماه ۶۰۰ هزار تومان قبض آب برایمان آمده و همسایه‌ها هم شرایط مشابهی دارند. پول آب سالم را می‌گیرند، اما آب آلوده تحویل‌مان می‌دهند. تصمیم گرفته‌ایم در اعتراض به این وضعیت، دیگر قبض‌های آب را پرداخت نکنیم.»

چند سال آب گل‌آلود

گزارش‌ها از قطعی مکرر آب در مرکز شهر، به‌ویژه خیابان موسوی (حافظ)، نیز حکایت دارد. در همین رابطه، «شهلا»، یکی از ساکنان خیابان حجت در کوی گلستان (محله‌ای در جنوب غرب اهواز)، هم در گفت‌وگو با «پیام ما» از کیفیت آب منطقه‌اش ابراز نارضایتی می‌کند: «آب این محله در ساعت‌هایی از روز، به‌صورت ناگهانی و بی‌خبر، کاملاً گل‌آلود می‌شود. از چند سال پیش وضعیت همین‌طور است. نمی‌دانیم دلیلش چیست و با وجود پیگیری و تماس‌های مکرر با آبفا، تا الان هیچ نتیجه‌ای نگرفته‌ایم و پاسخ روشنی هم دریافت نکرده‌ایم.

آب لوله‌کشی را فقط برای کارهای روزمره مثل شست‌وشو و حمام استفاده می‌کنیم که همان هم دردسرهای زیادی دارد. خیلی وقت‌ها مجبور می‌شویم ظرف و لباس‌ها را دوباره بشوییم و فیلترهای دستگاه تصفیه آب را زودتر تعویض کنیم که هزینه زیادی به ما تحمیل می‌کند. شعار می‌دهند که صرفه‌جویی کنید، اما مگر با این شرایط می‌شود؟ قبض‌های آب هم خیلی گران است و با این وضعیت، واقعاً زورمان می‌آید آن‌ها را بپردازیم.»

«رضا حزبه»، فعال اجتماعی، در کوی مهدیس ساکن است و خانواده‌اش در کوت‌عبدالله قدیم (جنوب اهواز) زندگی می‌کنند. او نیز به «پیام ما» می‌گوید: «هر دو منطقه با مشکل شدید آب مواجه‌اند. در مهدیس، آب یا قطع است یا آن‌قدر آلوده و همراه با بوی تعفن است که دلمان نمی‌آید دست و رویمان را با آن بشوییم. در قبض‌ها هم پول آب را می‌دهیم و هم فاضلاب، اما عملاً از هیچ‌کدام بهره‌مند نیستیم.

با اینکه شبکه فاضلاب ساخته نشده، پول اشتراک را دریافت می‌کنند و از طرف دیگر مجبوریم هر چند وقت یک‌بار بین دو تا پنج میلیون تومان برای تخلیه چاه هزینه کنیم. در کوت‌عبدالله هم وضعیت آب لوله‌کشی اسفبار است. گاهی ۱۰ تا ۱۲ ساعت در روز آب قطع می‌شود و شب‌ها حتی با پمپ هم آب نمی‌آید. خیلی وقت‌ها هم آب بوی تعفن می‌دهد و کدر و گل‌آلود است.

مسلماً این آب قابل شرب نیست و حتی برای شست‌وشو و دیگر مصارف خانگی هم سالم به نظر نمی‌رسد. کسی هم پاسخگو نیست. به نظر می‌رسد بخشی از مشکل به شیوه مدیریت و انتصاب مدیران بازمی‌گردد. در حال حاضر، تصفیه‌خانه شرکت نفت با کیفیت بالایی آب را تصفیه می‌کند و حتی از آن برای فضای سبز استفاده می‌شود؛ آن‌وقت آبفا نمی‌تواند آب سالم به مردم برساند. مردم اهواز چه فرقی با ساکنان منازل سازمانی نیوساید و شهرک نفت دارند؟»

عطش در روستاها

رفیعی‌پور، مدیر امور بیماری‌ها و مراکز تشخیصی‌ـ‌درمانی دانشگاه جندی‌شاپور اهواز، آبان پارسال با اشاره به افزایش بیماری‌های گوارشی در پی مشکلات بهداشت آب گفته بود: «در شش‌ماهه اول سال ۱۴۰۱، ۷۱ هزار مورد بیمار گوارشی داشتیم که در شش‌ماهه اول ۱۴۰۴ به ۱۴۹ هزار مورد رسیده؛ به این معنی که آمار بیماران گوارشی بیش از دو برابر شده است.» بوستانی، رئیس دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز، همچنین «کیفیت آب روستاهای اهواز را نامطلوب‌تر از روستاهای دوردست» عنوان کرده بود.

«عبدالحسن زبیدی»، عضو شورای روستای «سودان» در بخش غیزانیه اهواز، به «پیام ما» می‌گوید: «آب این روستا و ۱۴ روستای اطرافش نوبت‌بندی است و هر چهار روز یک‌بار آب می‌آید، آن هم با فشار کم. مردم برای استفاده روزمره، آب را در مخزن‌هایشان ذخیره می‌کنند و برای مصرف شرب هم آب تصفیه‌شده می‌خرند. چند روز پیش که نوبت ما بود، مردم خیلی تماس گرفتند و اعتراض کردند که آب وصل نمی‌شود.
لوله‌های آب مربوط به ۲۰ سال پیش و زمانی است که جمعیت‌مان خیلی کمتر بود و حالا با جمعیت ۶۵۰ نفری روستا (۱۵۰ خانوار)، پاسخگوی نیاز نیست. هفته پیش در بخشداری جلسه داشتیم و مشکلات‌مان را مطرح کردیم، ولی هنوز نتیجه‌ای حاصل نشده است.» «علی سلیمانی»، عضو شورای روستای «مگطوع» در بخش اسماعیلیه اهواز، نیز در گفت‌وگو با «پیام ما» از وضعیت روستای هزارنفری‌شان می‌گوید: «مسیر خیلی طولانی است و روستای ما جزو آخرین روستاهاست. آب خیلی ضعیف و کم‌فشار است و خیلی وقت‌ها بوی بد و لجن می‌دهد یا کدر است. اخیراً دو روز کامل آب نداشتیم.

علاوه بر این، لوله‌های آب در مسیر زهکش‌های کشاورزی مرتب دچار شکستگی می‌شود و تا چند روز آب قطع می‌شود. وقتی آب نباشد، مردم از کانال‌های آبیاری کشاورزی یا رودخانه کارون آب برمی‌دارند یا از تانکرها آب می‌خرند. این مشکل در مراسم‌ها بدتر است؛ مثلاً در روزهای عزاداری محرم بسیار مشکل داشتیم یا چند روز پیش که مراسم فاتحه‌خوانی داشتیم، آب نبود و به ناچار با تانکر آب خریدیم.
برای مصرف شرب روزمره، هر بشکه ۲۰ لیتری آب تصفیه را ۱۰ هزار تومان می‌خریم. مردم خیلی ناراضی هستند و اعتراض می‌کنند، ولی چاره چیست؟»

«علی هاشمی»، دهیار روستای «کاظمیه یک» در بخش اسماعیلیه اهواز، نیز به «پیام ما» می‌گوید: «کیفیت آب خیلی بد است؛ یا گل‌آلود است یا بوی بد می‌دهد و در مجموع از نظر سلامت در وضعیت خوبی نیست. خط لوله اصلی آب از میان زمین‌های کشاورزی می‌گذرد و با حفاری و لایروبی زهکش‌ها و کانال‌های آبیاری می‌شکند. پس از تعمیر هم گاهی دچار نشتی می‌شود و احتمال ورود آب آلوده زهکش‌ها به شبکه روستا وجود دارد.

از سوی دیگر، حوضچه‌های تصفیه هم مناسب نیست و غیراستاندارد به نظر می‌رسد. ما آب شرب را بشکه‌ای می‌خریم، چون آب رودخانه آلوده است و به گفته اهالی، پساب‌های شهری و بیمارستانی بالادست وارد آن می‌شود و استفاده از آن را دشوار کرده است. مردم خیلی شکایت می‌کنند و به گفته اهالی، مواردی از مشکلات پوستی و گوارشی نیز مشاهده شده است.»

طرح‌های نمایشی

با وجود پیگیری «پیام ما»، شرکت آبفا اهواز حاضر به پاسخ‌گویی نشد. اما «مهدی قمشی»، عضو هیئت علمی دانشکده علوم آب دانشگاه دانشگاه شهید چمران اهواز، در گفت‌وگو با «پیام ما»، مهم‌ترین مشکل آب اهواز را تکمیل نشدن «طرح آبرسانی غدیر» عنوان می‌کند؛ طرحی که به گفته او در دولت قبل، با وجود ناقص بودن، افتتاح شد. اشاره او به افتتاح پروژه آبرسانی غدیر با حضور ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور وقت، در شهریور ۱۴۰۱ است. این طرح با هدف بهبود کیفیت آب شرب ۲۶ شهر و ۱۶۰۰ روستای مرکز، جنوب و جنوب‌غرب خوزستان در سال ۱۳۸۷ آغاز شد و همچنان نیمه‌تمام مانده است.

قمشی می‌گوید: «متأسفانه وزارت نیرو این تصور را ایجاد کرد که طرح غدیر به پایان رسیده است. در زمان افتتاح خط انتقال موسوم به اسپیل کرخه (خط انتقال آب از رودخانه دز به کرخه) که طرحی موقت برای جابه‌جایی محل آبگیر و بهبود کیفیت بود، این‌طور قلمداد شد که طرح غدیر کامل شده و بهره‌برداری نهایی شده است؛ در حالی که چنین نبود و در آن زمان پیشرفت طرح ۵۳ درصد بود. تلاش سازمان آب و برق خوزستان برای اصلاح این ذهنیت هم به نتیجه نرسید و این مسئله باعث شد طرح غدیر دیگر پیگیری نشود و نیمه‌تمام بماند.»

او ادامه می‌دهد: «مسئله دیگر این بود که در طرح غدیر پیش‌بینی شده بود تصفیه فیزیکی آب انجام و سپس به شرکت آبفا تحویل شود. بر همین اساس توسعه تصفیه‌خانه‌های اهواز از دستور کار خارج شد، اما به گفته منتقدان این تعهد به‌طور کامل اجرا نشد. بنابراین بار اضافه‌ای به تصفیه‌خانه‌ها، که قدیمی هستند، وارد شد. نتیجه این شد که اکنون آب با تصفیه ناقص وارد سیستم می‌شود و آب اهواز از نظر کدورت و شوری (EC) به هیچ‌وجه قابل قبول نیست و اگر دستگاه‌های تصفیه خانگی نباشند، مردم باید با احتیاط از آب استفاده کنند.»

این استاد دانشگاه به کاهش کیفیت آب رودخانه کارون در روزهای اخیر به دلیل کاهش رهاسازی آب از سدها برای مدیریت برق تابستان اشاره می‌کند که باعث شده کیفیت آب در مناطق پایین‌دست نیز افت شدیدی داشته باشد: «حالا نه‌تنها مشکلات قدیم حل نشده، بلکه از نظر کدورت بدتر هم شده و چشم‌انداز خوبی نمی‌توان برای آن متصور شد. به نظر می‌رسد مسئله آب استان رها شده و بی‌توجهی مفرط در این بخش مشاهده می‌شود. با وجود اینکه مدیرعامل آبفا اهواز تغییر کرده، تحول محسوسی در شرایط دیده نمی‌شود و بهبودی حاصل نشده است.» قمشی وضعیت آب اهواز را با وجود منابع آب، صنایع و شرکت‌های نفتی در این شهر، مایه شرمساری توصیف می‌کند و می‌گوید: «این مضحک است که شهروندان اهواز هنوز با مشکلات زیربنایی مثل آب آشامیدنی درگیر باشند و به هیچ وجه قابل قبول نیست. در هیچ کجای کشور مشابه این وضعیت را نداریم. در شرایط فعلی، بازگشت رودخانه کارون به شرایط ۴۰ سال قبل ممکن نیست که استفاده از آب این رودخانه را عملاً دشوار می‌کند.

بنابراین در حال حاضر وظیفه استاندار و سایر مسئولان این است که ادامه طرح غدیر را پیگیری کنند. بنابر گزارش سازمان آب و برق خوزستان، مصرف کل روزانه شهر اهواز ۷۲۵ هزار مترمکعب است که ۵۰۰ هزار مترمکعب آن از طرح غدیر تأمین می‌شود. با این حال، تاکنون این طرح نتوانسته راهگشای بهبود کیفیت آب اهواز باشد و نیاز شهر را مرتفع کند. طرح غدیر باید به منشأ اصلی خود یعنی سد دز متصل شود و خط دوم آن نیز اجرا شود تا دبی، که اکنون حدود ۱۰ تا ۱۱ مترمکعب بر ثانیه است، به ۲۴ مترمکعب بر ثانیه برسد. همچنین اگر قرار است این طرح منتفی شود، باید تصفیه‌خانه‌ها را توسعه دهند.»