مراتع از گسترده‌ترین و در عین حال از نادیده‌گرفته‌شده‌ترین اکوسیستم‌های جهان هستند. این عرصه‌ها که بیش از نیمی از سطح خشکی‌های زمین را پوشش می‌دهند، نقشی حیاتی در امنیت غذایی، چرخه‌های آب، حفاظت از تنوع زیستی و تاب‌آوری در برابر تغییر اقلیم دارند. مراتع معیشت حدود دو میلیارد نفر در سراسر جهان را تأمین می‌کنند. در کنار آن، دانش و شیوه‌های مدیریت جوامع دامدار و مردمان بومی طی نسل‌ها به حفظ و پایداری این چشم‌اندازها کمک کرده است. سال ۲۰۲۶، روز جهانی مقابله با بیابان‌زایی و خشکسالی، مراتع را در کانون توجه جهانی قرار داده است. این مناسبت با شعار «مراتع: بشناسیم، ارج نهیم، احیا کنیم» برگزار می‌شود و خواستار توجه بیشتر به ارزش‌های اقتصادی، محیط‌زیستی و فرهنگی مراتع، احترام به جوامع سنتی نگهبان این سرزمین‌ها و افزایش سرمایه‌گذاری برای احیای مراتع تخریب‌شده است.

به علاوه، روز جهانی مقابله با بیابان‌زایی و خشکسالی در سال ۲۰۲۶ با محوریت مراتع، با سال بین‌المللی مراتع و دامداران کوچ‌رو مصادف شده است. این مناسبت یادآور آن است که دامداری کوچ‌رو بخش مهمی از نظام بهره‌برداری از زمین در جهان به شمار می‌رود و توسعه پایدار جهانی، به‌ویژه در مناطق روستایی، نیازمند حمایت از این شیوه دامداری است. مؤسسه توسعه و پایداری آلمان (IDOS) که در حوزه‌های توسعه پایدار، سیاست‌گذاری بین‌المللی، تغییر اقلیم، محیط‌زیست، حکمرانی و همکاری‌های جهانی فعالیت می‌کند، به‌تازگی گزارشی با همین موضوع و درباره تأثیر دامداری کوچ‌رو بر بهبود کیفیت مراتع منتشر کرده است.

در این گزارش با اشاره به اینکه دامداری کوچ‌رو به این معناست که دام‌ها تنها در یک مزرعه ثابت نگهداری نمی‌شوند، بلکه بخشی از سال یا بخشی از گله‌ها در جست‌وجوی علوفه و مرتع در چشم‌اندازهای طبیعی جابه‌جا می‌شوند، آمده است: روز جهانی مقابله با بیابان‌زایی با شعار «بشناسیم، ارج نهیم و احیا کنیم» برگزار می‌شود. نخستین گام، یعنی «شناختن»، مستلزم آن است که اهمیت دامداری کوچ‌رو بیشتر دیده شود. متأسفانه با توجه به نقش این شیوه در تأمین امنیت غذایی، حفاظت از تنوع زیستی، مقابله با تغییر اقلیم و توسعه روستایی، این توجه مدت‌هاست که به تأخیر افتاده است.

این گزارش می‌افزاید: چمنزارهای طبیعی دائمی که پوشش گیاهی غالب مراتع را تشکیل می‌دهند، با بیش از ۳.۲ میلیارد هکتار وسعت، پس از جنگل‌ها دومین نوع بزرگ پوشش گیاهی کره زمین هستند و تقریباً دو برابر زمین‌های زراعی جهان را دربر می‌گیرند. در سطح جهان، بسته به تعریفی که به کار گرفته شود، بین ۲۰۰ تا ۵۰۰ میلیون نفر معیشت خود را از دامداری کوچ‌رو تأمین می‌کنند. دامداران سهم قابل توجهی در تولید گوشت جهان دارند و علاوه بر آن، شیر، پوست، کود دامی و سایر محصولات را نیز فراهم می‌کنند. در برخی کشورهای آفریقایی، از جمله سومالی، دامداری ستون فقرات اقتصاد ملی محسوب می‌شود. در بسیاری از مناطق نیز مراتع زیربنای گردشگری و فعالیت‌های تفریحی هستند.

این گزارش در عین حال، اهمیت مراتع را بسیار فراتر از کارکرد اقتصادی آنها عنوان و اضافه می‌کند: چمنزارهای طبیعی مقادیر زیادی کربن ذخیره می‌کنند، از فرسایش خاک جلوگیری می‌کنند و چرخه‌های آب را تنظیم می‌کنند. آنها همچنین زیستگاه گونه‌های متنوعی از جانداران هستند. در این راستا، بسته به نحوه بهره‌برداری، این کارکردها می‌توانند حفظ و حتی تقویت شوند یا به‌شدت آسیب ببینند.

بر اساس گزارش مؤسسه توسعه و پایداری آلمان، دامداری پایدار با پیروی از الگوهای طبیعی رویش گیاهان در چشم‌انداز، از چرای بیش از حد جلوگیری می‌کند و به پوشش گیاهی، از جمله درختان پراکنده و کم‌شمار، فرصت بازسازی می‌دهد. این گزارش ادامه می‌دهد: همچنین دام‌ها با لگدمال کردن بقایای گیاهی در خاک، به افزایش کربن آلی خاک کمک می‌کنند. در مقابل، زمانی که تعداد دام بیش از ظرفیت مرتع باشد، چرای مفرط موجب تخریب پوشش گیاهی و حتی برهنه شدن خاک می‌شود. در چنین شرایطی زمین در برابر فرسایش بادی و آبی، طوفان‌های گردوغبار و از دست رفتن ظرفیت ذخیره کربن آسیب‌پذیر می‌شود.

این گزارش گام دوم، یعنی «ارج نهادن» را به حفظ دستاوردها و ظرفیت‌های دامداری کوچ‌رو مرتبط دانسته و آورده است: البته این امر مستلزم توجه به چالش‌های موجود نیز هست. در نظام‌های سنتی دامداری، میان میزان پوشش گیاهی و تعداد دام‌ها نوعی تعادل برقرار بود؛ تعادلی که حتی از طریق کاهش بخشی از گله‌ها در دوره‌های خشکسالی حفظ می‌شد. اما در دوران جدید این توازن به دلایل مختلفی به چالش کشیده شده است.

تبدیل مراتع به زمین‌های کشاورزی، بر اساس این گزارش، دامداران را از مراتع دائمی، فصلی یا ذخیره محروم می‌کند. به علاوه، توسعه زیرساخت‌ها و کنترل‌های مرزی نیز ممکن است مسیرهای کوچ دام‌ها را مسدود کند. ایجاد چراگاه‌های محصور و تقسیم‌بندی مراتع برای چرای فشرده‌تر، هرچند ممکن است در کوتاه‌مدت ظرفیت تولید را افزایش دهد، اما بسته به میزان بارش، نوع پوشش گیاهی و شیوه مدیریت، می‌تواند موجب تغییر یا تخریب اکوسیستم‌ها شود.

براساس این گزارش، گام سوم، یعنی «احیا»، بر اصلاح روندهایی تمرکز دارد که به تضعیف مراتع و معیشت دامداران منجر شده‌اند. از جمله اقدامات مهم در این زمینه می‌توان به افزایش تحمل و حمایت فعال از جابه‌جایی گله‌ها، حفاظت مؤثر از دام‌ها و احیای دشت‌های سیلابی و تالاب‌های توربی اشاره کرد؛ زیست‌بوم‌هایی که می‌توانند برای چرای متغیر مورد استفاده قرار گیرند.

این گزارش تأکید دارد که کریدورهای مهاجرت دام باید حفظ، بازسازی و از حمایت قانونی برخوردار شوند. همچنین توسعه کشاورزی آبی یا واحدهای بزرگ دامداری صنعتی باید به‌گونه‌ای مدیریت شود که حقوق و منافع دامداران کوچ‌رو را نادیده نگیرد. بهبود سلامت دام، نظام‌های بازاریابی و زیرساخت‌ها می‌تواند درآمد دامداران را افزایش دهد و هم‌زمان با اقداماتی برای جلوگیری از چرای مفرط همراه شود. سرمایه‌گذاری در بهداشت دام همچنین خطر و نگرانی ناشی از شیوع بیماری‌ها را کاهش می‌دهد و امکان جابه‌جایی گله‌ها را تسهیل می‌کند.

با این حال، روند بلندمدت اسکان‌یافتگی دامداران بر اساس این گزارش احتمالاً به‌طور کامل متوقف یا معکوس نخواهد شد. بسیاری از دامداران زندگی یکجانشین را ترجیح می‌دهند، زیرا دسترسی به آموزش، خدمات درمانی و منابع درآمدی متنوع‌تر را فراهم می‌کند. رشد جمعیت و تغییر اقلیم نیز محدودیت‌هایی را بر نظام‌های دامداری کوچ‌رو تحمیل می‌کنند. همین عوامل، ضرورت یافتن راه‌حل‌های متوازن و متناسب با شرایط هر منطقه را دوچندان می‌کند.
این گزارش با اشاره به اینکه با وجود اهمیت فراوان دامداری کوچ‌رو، این موضوع اغلب در سیاست‌گذاری‌ها مورد توجه کافی قرار نمی‌گیرد، می‌افزاید: یکی از پیش‌شرط‌های افزایش این توجه، مشارکت مؤثرتر دامداران در فرآیندهای تصمیم‌گیری است. سازمان‌های نمایندگی دامداران باید تقویت شوند و حقوق مشارکت آنها در نهادهای رسمی به رسمیت شناخته شود.

اگر چنین شرایطی فراهم شود، بسیاری از اهداف نهفته در شعار «بشناسیم، ارج نهیم و احیا کنیم» نیز محقق خواهد شد. این گزارش ادامه می‌دهد: کشورهای توسعه‌یافته می‌توانند هم در داخل مرزهای خود اقدامات بیشتری در این زمینه انجام دهند و هم شرکای بین‌المللی خود را به چنین رویکردی تشویق و حمایت کنند. دامنه موضوعات مرتبط با دامداری کوچ‌رو بسیار گسترده است و از توسعه روستایی، حقوق جوامع بومی، حفاظت محیط‌زیست و توسعه اقتصادی گرفته تا صلح و امنیت، کاهش فقر و تأمین امنیت غذایی را دربر می‌گیرد.