دبیر شبکه تشکل‌های محیط‌زیست و منابع طبیعی در این نشست به تفاوت دیدگاه‌ها و رویکردهایی که در حوزه برداشت از درختان شکسته و افتاده از جنگل‌های هیرکانی وجود دارد اشاره کرد. «انتظار از نهادهای دولتی این است مشارکت مردم در تعیین سرنوشت اقتصادی و اجتماعی و سیاسی از لحظه خلق ایده و از لحظه اول تصمیم‌گیری آغاز شود، در مقابل ما با این خبر مواجه شدیم که قرار است تبصره دو ماده ۳۶ برنامه هفتم توسعه در قالب طرح جنگلداری نوین اجرایی شود بدون اینکه جامعه مدنی از ابتدا در جریان آن باشد.»

به گفته «محمد الموتی» ما به طرز بی‌رحمانه‌ای در دهه‌های گذشته ایران را مصرف کرده‌ایم. نوک این مصرف هم به واسطه اقتصاد سیاسی کشور ما برمی‌گردد که دولتی است. «دولت پیشران این فرهنگ مصرفی است و تا دولت خود را اصلاح نکند دشوار است که بتوان مردم را تغییر داد.»

مازاد را برداشت می‌کنیم

معاون جنگل سازمان منابع طبیعی کشور در این نشست به تبصره یک و دو ماده ۳۶ قانون برنامه هفتم توسعه اشاره کرد. بر اساس این تبصره‌ها این تکلیف مطرح شده است که سازمان منابع طبیعی باید به حفظ، احیا و توسعه جنگل‌ها در قالب جنگلداری نوین بپردازد. «ما بر این باوریم که مجموعه اقدامات فنی، اجرایی و حفاظتی در قالب طرح جنگلداری نوین می‌تواند تمامی ابعاد حفاظت از جنگل‌ها را پوشش دهد. اتکای صرف به تعداد محدودی نیروی حفاظتی برای حفاظت از این جنگل‌ها به‌طورقطع پاسخگوی اهداف موردنظر نخواهد بود؛ بنابراین مجموعه‌ای از اقدامات احیایی، حفاظتی، پرورشی و حمایتی، از جمله موضوعات مرتبط با حریق، تجاوز به جنگل، قطع‌های غیرمجاز، تأمین امکانات و تجهیزات برای یگان حفاظت از نظر موتوری، ماشین‌آلات، دمنده‌ها و آتش‌کوب‌ها، همچنین عملیات احیایی، جنگل‌کاری، ترمیم سیم‌پایه‌ها و بهسازی جاده‌های حفاظتی و دسترسی پیش‌بینی شده و در حال اجرا است.»

به گفته «کامران پورمقدم» آنچه به‌عنوان برداشت درختان شکسته و افتاده مطرح می‌شود، برداشت ناقصی از موضوع است؛ زیرا طرح جنگلداری نوین در واقع بر حفاظت، احیا و توسعه جنگل تمرکز دارد. «ما در فاز اول این طرح در ۲۸ حوضه آبخیز از مجموع ۱۰۴ حوضه آبخیز که در شمال کشور وجود دارد، را در دستور کار اجرا قرار دادیم. از این ۲۸ حوضه در فاز اول هستند، هشت حوضه آبخیز با مساحت ۱۷۱ هزار هکتار در استان گیلان قرار دارد، پنج حوضه آبخیز با مساحت ۱۵۳ هزار هکتار در استان مازندران (غرب مازندران نوشهر) است، ۱۰ حوضه آبخیز با ۲۱۷ هزار هکتار در مازندران ساری و پنج حوضه آبخیز با ۱۷۷ هزار هکتار در استان گلستان. مجموعاً ۲۸ حوضه آبخیز را ما در گام اول جنگلداری نوین به مرحله اجرا می‌رسانیم؛ یعنی فرایند تشریفات قانونی برای انتخاب مجری در حال طی‌شدن است که به مرحله اجرا برسند. صرفاً هم مبنای کار ما این تبصره یک نیست؛ الان ۱۰ حوضه از این ۲۸ حوضه ما بر اساس زراعت چوب دارد کار می‌شود؛ یعنی هیچ‌گونه برداشتی از موضوع تبصره ۱ ماده ۳۶ در این ده حوضه اصلاً وجود ندارد.»

معاون جنگل سازمان منابع طبیعی کشور اعلام کرد که آن چیزی که در مجموع این طرح در ۲۸ حوضه برآورد شده، در قطعاتی که موردبررسی قرار گرفته‌اند، حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ هزار مترمکعب شناسایی شده است. «این به این معنا نیست که همه این مقدار خارج خواهد شد. بخشی از آن، بر اساس شاخص‌های اکولوژیک از جمله برای تأمین مواد غذایی جنگل، حفظ تنوع زیستی، و پایداری میکروارگانیسم‌های جنگل و سایر کارکردهای اکوسیستم باید در جنگل باقی بماند؛ این بخش در چرخه طبیعی اکوسیستم باید حفظ شود. در نهایت، تنها درصورتی‌که مازاد بر نیاز اکوسیستم وجود داشته باشد، برای آن برنامه‌ریزی و برداشت صورت می‌گیرد.»

آماری از جنگل‌ها نداریم

«باریس مجنونیان»، عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران دیگران سخنران این نشست بود. او با اشاره به اینکه در حوزه مهندسی جنگل تحصیل و پژوهش کرده است، ابهاماتی را درباره برداشت درختان شکسته افتاده مطرح کرد. «جنگل‌های ما مسائل حل نشده بسیاری دارد، در این شرایط چرا باید سراغ برداشت از جنگل‌های هیرکانی برویم.»

به گفته این مدرس دانشگاه، کارهای ستادی در سازمان منابع طبیعی بایستی به حداقل برسند و امور مرتبط با هر حوضه به یک کارشناس سپرده شده و در مقابل خروجی‌های فعالیت ارزیابی شود. «ما ۱۰۰ سال است جنگلبانی می‌کنیم و هنوز آمار درستی نداریم.»

تنوع زیستی ضامن بقا است

«هادی کیادلیری»، معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست در این نشست عنوان کرد که تنوع زیستی مانع توسعه نیست؛ بلکه خط‌قرمز آن است. «محیط‌زیست توسعه را ایمن می‌کند. در حوزه منابع طبیعی تا به قطعیت نرسیده‌ایم نباید مجوز برداشت دهیم و از خط‌قرمزها عبور کنیم.»

او در این نشست همچنین چند پرسش را مطرح کرد. «جنگلداری نوین چیست و چه فرقی با سایر انواع جنگلداری دارد؟ طرح جنگلداری نوین که قرار است با آن برداشت انجام شود چه محتوایی دارد؟ در گفته مسئولان گفته شده که قرار است برداشت درختان شکسته و افتاده پیشران طرح جنگلداری نوین باشد، اگر این برداشت انجام نشود، طرح چه سرانجامی دارد؟ شاخص‌های ارزیابی که بر اساس آن قرار است برداشت انجام شود چیست؟ درختان تجمعی که قرار است برداشت شوند، شامل چه مواردی می‌شوند؟ منظور از آفت چیست؟ درختان تجمعی که قرار است برداشت شوند چه ویژگی‌هایی دارند؟ آیا ما با اجرای این طرح با انواع‌واقسام جدیدی از زمین‌خواری مواجه نخواهیم بود؟»

با نظارت سازمان منابع طبیعی طرح اجرا شود

معاون حقوقی رئیس‌جمهور و عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران گفت: «در حوزه منابع طبیعی و محیط‌زیست، چارچوب‌های حقوقی نسبتاً کاملی وجود دارد و چالش اصلی بیشتر به اجرای قوانین بازمی‌گردد.» «بیژن عباسی» در همین زمینه به اصل ۴۵ قانون اساسی اشاره کرد که بر اساس آن انفال و ثروت‌های عمومی از جمله جنگل‌ها، مراتع، بیشه‌های طبیعی، معادن، دریاها و سایر منابع طبیعی در اختیار حکومت اسلامی است تا بر اساس مصالح عمومی اداره شوند. «بنابراین دولت مالک این منابع نیست؛ بلکه وظیفه مدیریت، حفاظت و صیانت از آنها را برعهده دارد.» معاون حقوقی رئیس‌جمهور همچنین به اصل ۴۸ قانون اساسی اشاره کرد که بر توزیع عادلانه امکانات و بهره‌برداری بدون تبعیض از منابع طبیعی میان مناطق مختلف کشور تأکید دارد. او در ادامه سراغ اصل ۵۰ قانون اساسی رفت که بر اساس آن حفاظت محیط‌زیست وظیفه عمومی است و هرگونه فعالیت اقتصادی یا غیراقتصادی که با آلودگی محیط‌زیست یا تخریب غیرقابل‌جبران آن ملازمه پیدا کند ممنوع است. «این اصل یکی از مهم‌ترین اصول قانونی درباره محیط‌زیست است.» عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران همچنین بر ضرورت توجه به سیاست‌های کلی منابع طبیعی ابلاغی سال ۱۳۷۹ و سیاست‌های کلی محیط‌زیست ابلاغی سال ۱۳۹۴ تأکید کرد. «این سیاست‌ها بر حفاظت، احیا، بهره‌برداری پایدار، مشارکت مردمی، حفظ تنوع زیستی، تهیه اطلس زیست‌بوم کشور و استقرار نظام پایش محیط‌زیست تأکید دارند.» به گفته عباسی ما در حوزه حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها از ابتدای مشروطه تاکنون انواع‌واقسام قانون‌گذاری‌ها را شاهد بوده‌ایم. «ما باید از تکرار جلوگیری کنیم و به‌جای قانون جدید سراغ اجرایی‌کردن آنها برویم.»

او در جمع‌بندی سخنان خود سراغ تبصره یک و دو ماده ۳۶ برنامه هفتم توسعه رفت که بهره‌برداری از درختان شکسته و افتاده از جنگل را تکلیفی برای دولت دانسته است. «امیدوارم با نظارت دقیق سازمان منابع طبیعی این تبصره‌ها اجرایی شوند.»

چرا زاگرس و ارسباران طرح ندارند

«حامد یوسف‌زاده»، عضو هیئت‌علمی دانشگاه تربیت‌مدرس نور در این نشست به تجربه‌های بین‌المللی در مدیریت جنگل‌ها کرد. به گفته او اجرای هر طرح جدید نیازمند فراهم بودن پیش‌نیازهای نهادی، اجتماعی و مدیریتی است. «تغییر مکرر مدیران، ضعف مشارکت اجتماعی، نبود اجماع میان ذی‌نفعان و تداوم رویکردهای متمرکز و دستوری از جمله چالش‌هایی است که باید پیش از اجرای طرح‌های جدید موردتوجه قرار گیرد.»
به گفته این مدرس دانشگاه در ایران نگاه چوب محور و سنتی به جنگل حاکم است. «متأسفانه سازمان منابع طبیعی بر هیرکانی تمرکز دارد. پرسش من این است که چرا برای زاگرس و ارسباران طرح ندارید و تنها به هیرکانی تکیه کرده‌اید.»

جنگلداری نوین مبنای علمی ندارد

«کیومرث سفیدی»، عضو هیئت‌علمی با مرتبه استاد تمام دانشگاه محقق اردبیلی هم در این نشست عنوان جنگلداری نوین را یک واژه من‌درآوردی دانست. «در دنیا بر مدیریت اکوسیستم‌های جنگلی تأکید دارند که متمرکز بر کارکردهای اکولوژیک، اجتماعی و اقتصادی جنگل و نه صرفاً تولید چوب است.» به گفته او درختان شکسته، افتاده بخش مهمی از چرخه تنوع زیستی جنگل هستند و حذف آنها می‌تواند به کاهش کیفیت زیستگاه‌ها منجر شود. «مدیریت جنگل بدون شناخت ذی‌نفعان و کارکردهای چندگانه جنگل امکان‌پذیر نیست.»

این مدرس دانشگاه تأکید کرد که باید به‌جای برداشت از جنگل به دنبال نگهداشت و برنامه‌های احیایی باشیم. «هیرکانی توان برداشت یک درخت را هم ندارد.»
سفیدی با انتقاد از طرح جنگلداری نوین که قرار است در عرصه‌های هیرکانی برداشت درختان شکسته و افتاده انجام شود، به تجربه اروپا در این زمینه اشاره کرد. «برداشت درختان شکسته و افتاده و آفت‌زده اشتباهی است که اروپایی‌ها انجام دادند. شکسته افتاده‌ها درختان زیستگاهی هستند و باید بگذاریم در جنگل بمانند. با برداشت آنها کانون‌های تنوع زیستی را از جنگل خارج می‌کنید.»

برداشت از هیرکانی برای تأمین مالی؟

«رضا اخوان»، عضو هیئت‌علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور نیز به ابهامات و تناقض‌های گفتار مسئولان در طرح جنگلداری نوین پرداخت. «تعریف تجمعی به‌عنوان معیار برداشت درختان شکسته و افتاده چیست؟ آیا اگر دو درخت در یک جا باشند تجمعی است؟ چه شاخص‌هایی برای این موضوع در نظر گرفته شده است؟ آیا قرار است برای تأمین مالی این برداشت را انجام دهیم؟»

نه شفاف هستید و نه پاسخگو

«ماهروزه محمدی سنگدهی»، استاد دانشگاه فرهنگیان نیز در این نشست به تجربه زیست خود در حاشیه جنگل‌های هیرکانی اشاره و از برداشت درختان شکسته و افتاده از این جنگل‌ها انتقاد کرد. «آیا امر زیستی را می‌توان به امر اقتصادی تقلیل داد؟»

به گفته این مدرس دانشگاه سازمان منابع طبیعی بارها از تأیید اساتید تراز از این طرح خبر داده، بااین‌حال پرسشی در این زمینه مطرح است؛ آیا معیار تراز بودن به معنای موافقت با این طرح است. «متأسفانه ما شاهدیم که تنها دیدگاه موافقان طرح در نظر گرفته می‌شود.»

محمدی همچنین در سخنان خود به این نکته اشاره کرد که مسئولان در گفته‌های خود به آینده ارجاع می‌دهند. «۶۰ سال است که این وعده‌ها داده و اجرایی نشده، پس کی قرار است آنها انجام شوند؟»
از سال ۱۴۰۱ آماربرداری از جنگل‌های هیرکانی شروع شده و به گفته محمدی تمام درختان تجمعی، منفرد و… در آمار آمده‌اند. «حتی بر اساس همین آمار نیز برداشت از جنگل‌های هیرکانی باتوجه‌به استانداردهای جهانی نمی‌خواند.»

این مدرس دانشگاه اجرای طرح جنگلداری نوین را نیازمند شفافیت و پاسخگویی می‌داند، دو مقوله‌ای که سازمان منابع طبیعی تاکنون فاقد آن بوده است. «ما در همین وضعیت بدهی انقراض به هیرکانی داریم و حالا مسئولان می‌خواهند از آن برداشت کنند.»

آیا تکلیف قانونی‌بودن مجوزی برای برداشت است؟ پاسخ محمدی به این پرسش منفی است. او در همین زمینه به انواع‌واقسام طرح‌های شکست‌خورده در این زمینه اشاره می‌کند. «بارها طرح‌هایی انجام شد که هم تکلیف بودند و هم قانون. نمی‌توان به اسم قانون مسئله را عادی جلوه داد.»