ناشران، بازنده نمایشگاه کتاب

تحریریه پیام ما

هفتمین دوره نمایشگاه مجازی کتاب تهران در شرایطی برگزار شد که گرانی کاغذ، کاهش قدرت خرید و ابهام در سیاست‌های حمایتی، بازار نشر را وارد یکی از دشوارترین دوره‌های خود کرده است

۳ خرداد ۱۴۰۵، ۲۳:۲۵

| پیام ما | جنگ، صنعت نشر را هم بی‌نصیب نگذاشت. بازاری که پیش‌ازاین نیز زیر فشار تورم، گرانی کاغذ و فرسایش قدرت خرید، رمقش را از دست داده بود، حالا با جهش هزینه‌های تولید و افت محسوس فروش، روزهای دشوارتری را پشت سر می‌گذارد؛ بحرانی که بخش مهمی از آن به آشفتگی بازار کاغذ و دشواری تأمین بازمی‌گردد. در چنین وضعیتی، نمایشگاه مجازی کتاب می‌توانست فرصتی باشد برای جان گرفتن دوباره بازار کم‌رمق نشر؛ فرصتی برای ناشرانی که بخش قابل‌توجهی از درآمد سالانه‌شان را از فروش نمایشگاه به دست می‌آورند و برای مخاطبانی که شاید هنوز بخواهند در میان موج گرانی‌ها، سهم کوچکی هم برای کتاب کنار بگذارند. اما نمایشگاه کتاب تهران که امسال فقط به شکل مجازی برگزار شد، از همان روزهای نخست، بیش از آنکه نشانی از رونق و تحرک داشته باشد، تصویری از آشفتگی و سردرگمی آن را پیش چشم گذاشت؛ بازاری که کتاب در آن، هر روز بیشتر از قبل از سبد خرید خانواده‌ها کنار می‌رود.

نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در همه این سال‌ها، مهم‌ترین رویداد صنعت نشر ایران بوده. رویدادی که هرسال بیشتر از شکل یک نمایشگاه فرهنگی فاصله گرفت و بیشتر به یک فروشگاه بزرگ شباهت پیدا کرد. همین موضوع هم همیشه محل بحث بود و منتقدان معتقد بودند نمایشگاه به‌جای آنکه مکمل کتاب‌فروشی‌ها باشد، به رقیبی نابرابر در شبکه توزیع کتاب تبدیل شده است. تورم و گرانی کاغذ هم به‌مرور دلیلی شد که افزایش قیمت کتاب باعث شود کیسه‌های خرید مردم هرسال سبک‌تر شوند و این نمایشگاه رونق سابق را نداشته باشد.

امسال هم خبری از شلوغی و صف‌های طولانی نیست. هفتمین دوره نمایشگاه مجازی کتاب در حالی برگزار می‌شود که صنعت نشر روزهای سختی را پشت سر می‌گذارد؛ روزهایی که فقط به رکود بازار کتاب محدود نمی‌شود. پس از جنگ، تعطیلی‌های طولانی، بحران اقتصادی و افت قدرت خرید، حالا کاغذِ گرانی که اگر در بازار هم پیدا بشود، به مشکلات اضافه شده است. ناشران می‌گویند قیمت کاغذ بعد از بحران‌های اخیر به شکل بی‌سابقه‌ای بالا رفته و دشواری واردات، هزینه تولید کتاب را چندبرابر کرده است. نتیجه‌اش هم روشن است و این روزها کتاب برای بسیاری از خانواده‌ها دیگر در اولویت خرید نیست، چرا که اولویت‌های اقتصادی تغییر کرده است.

بااین‌حال، بسیاری از ناشران معتقدند آنچه این روزها در سامانه نمایشگاه مجازی جریان دارد، جایگزین واقعی نمایشگاه کتاب تهران نیست. نمایشگاه امسال ناگهانی برگزار شده و فرصت برنامه‌ریزی را از ناشران گرفته است. در سال‌های گذشته، ناشران از بهمن و اسفند می‌دانستند اردیبهشت نمایشگاه برگزار می‌شود و بر همان اساس برای انتشار یا تجدید چاپ کتاب‌ها برنامه‌ریزی می‌کردند. اما امسال بسیاری در ابتدای اردیبهشت از زمان دقیق برگزاری مطلع شدند. زمانی کوتاه که امکان آماده‌سازی کتاب‌های تازه چاپ شده را تقریباً از بین برد.

خود موضوع زمان برگزاری نمایشگاه هم یکی دیگر از انتقادهای مطرح‌شده شده است. نمایشگاه از ۲۶ اردیبهشت تا دوم خرداد برگزار می‌شود که حالا تمدید شده و قرار است تا چهارم خرداد ادامه داشته باشد؛ یعنی درست در روزهایی که طبقه متوسطی که هنوز قدرت خرید کتاب دارد، عملاً با جیب خالی

روبه‌روست. در این وضعیت اقتصادی، مردم برای خرید کتاب نیاز به برنامه‌ریزی دارند و انتخاب این بازه زمانی، عملاً بخشی از مخاطبان را از خرید محروم می‌کند.

در کنار این‌ها، تغییر مداوم آیین‌نامه‌ها هم بر سردرگمی ناشران افزوده است. در ابتدا اعلام شده بود فقط کتاب‌های منتشرشده از سال ۱۴۰۲ امکان عرضه در نمایشگاه را دارند؛ اما بعداً این بازه تغییر کرد و کتاب‌های منتشرشده از سال ۱۴۰۰ هم به فهرست اضافه شدند و در این شرایط، خود ناشر برای ارائه بخشی از آثارش محدودیت دارد.

مسئله هزینه ارسال هم امسال به چالشی جدی تبدیل شده است. برخلاف سال‌های قبل، بخشی از هزینه پست حالا بر عهده ناشر گذاشته شده؛ تصمیمی که به‌ویژه برای کتاب‌های ارزان‌قیمت، عملاً سود فروش را از بین می‌برد. وقتی هزینه بسته‌بندی، پاکت و ارسال هم به آن اضافه شود، فروش برخی کتاب‌ها دیگر صرفه اقتصادی ندارد.

هم‌زمان تغییر در شیوه حمایت‌های دولتی هم واکنش‌هایی را در پی داشته است. حذف بن‌های سنتی خرید کتاب و جایگزینی آن با مدل‌های تازه تخفیف، باعث کاهش محسوس خریدها شده است. در سالی که نمایشگاه حضوری برگزار نشده و هزینه‌های میلیاردی سال‌های گذشته هم صرف ساخت‌وساز و برگزاری فیزیکی نشده، چرا حمایت‌ها کمتر شده است؟ چرا نه تبلیغات گسترده‌ای در سطح شهر دیده می‌شود و نه سیاستی جدی برای تشویق خرید کتاب وجود دارد؟

حتی جزئیاتی مانند قرارگرفتن لوگوی «خانه کتاب و ادبیات ایران» روی تصویر جلد کتاب‌ها هم فرصت ارائه و تبلیغ مناسب کتاب را از ناشران گرفته است چرا که اقدام هویت بصری کتاب‌ها را مخدوش می‌کند.

باوجود تمام مناقشات نسبت به برگزاری نمایشگاه کتاب تهران و صرف بودجه‌های کلان میلیاردی، نمایشگاه مجازی کتاب می‌توانست راهی برای دسترسی آسان‌تر مخاطبان سراسر کشور به کتاب باشد؛ تجربه‌ای که فاصله جغرافیایی را از میان بردارد و هزینه‌ها را کمتر کند. اما حالا این نمایشگاه زیر فشار تورم، آشفتگی مدیریتی و کاهش قدرت خرید، بیش از هر زمان دیگری کم‌رمق به نظر می‌رسد، آن‌هم در شرایطی که بودجه سابق نمایشگاه کتاب می‌توانست صرف ناشرانی شود که این روزها بیشتر از هر زمانی در تنگنا قرار دارند.

به اشتراک بگذارید:

برچسب ها:

فرهنگ، کتاب