ایران؛ دروازه جهان

امروز شصتمین سال تصویب «اساس‌نامه سازمان جلب سیاحان» در مجلس بیست‌ویکم شورای ملی است. نهادی برای توسعه گردشگری ایران که زیر نظر نخست‌وزیر تشکیل شد و اهدافش ناظر به «تهیه برنامه جامعی به‌منظور تشویق جهانگردان برای مسافرت به ایران، ساخت هتل‌ها و توقفگاه‌ها در شهرها و مسیر راه‌ها، مشارکت و سرمایه‌گذاری در تأسیسات مرتبط با امور جهانگردی، اهتمام در تأسیس آموزشگاه‌های راهنمایی و پذیرایی از سیاحان، مراقبت در تعیین نرخ متناسب حمل‌ونقل و اماکن عمومی و دستمزد راهنمایان، تخصیص اعتبارات لازم برای تبلیغات اساسی در رادیو و تلویزیون و جراید، تهیه فیلم و کتب و نقشه، استفاده از همکاری مأموران دولت در کشورهای خارجی و ایرانیان مقیم کشورهای سیاحتی و اتخاذ روش صحیح در پذیرایی از مسافران و جهانگردان» بود.

پیشینه تشکیلات نوین گردشگری ایران اما به نودویک سال پیش برمی‌گردد که اداره‌ای در «وزارت داخله» به نام «تبلیغات و اداره سیاحان خارجی» تشکیل شد و فعالیتش محدود به چاپ نشریات و کتابچه‌های راهنمای گردشگری ایران بود. هشت سال پس از سقوط پهلوی اول، مدتی «شورای‌عالی جهانگردی» فعالیت کرد تا آنکه در آستانه دهه چهل، در تیر ۱۳۳۶ «اداره جلب سیاحان» و سه سال بعد «اداره امور جهانگردی» در «وزارت کشور» تشکیل شد تا آنکه «سازمان جلب سیاحان» با تصویب دولت در ۱۷ فروردین ۱۳۴۲ و پس تصویب مجلسین در ۲۱ اردیبهشت ۱۳۴۵ تأسیس و رئیس آن، معاون نخست‌وزیر و عضوی از کابینه شد. این در حالی بود که برخی نمایندگان موفق اطلاق این نام برای این نهاد نوبنیاد نبودند و بعضی دیگر ایجاد آن را از اساس بیهوده می‌دانستند. رؤسای آن «مهدی شیبانی» (فروردین ۱۳۴۲ تا مرداد ۱۳۴۳) «قاسم رضایی» (شهریور ۱۳۴۳ تا دی ۱۳۴۹)، و «سیروس فرزانه» (بهمن ۱۳۴۹ تا خرداد ۱۳۵۳) بودند؛ ولی به دنبال تصویب «قانون تأسیس وزارت اطلاعات و جهانگردی» در مجلس بیست و سوم شورای ملی به تاریخ سوم تیر ۱۳۵۳، این سازمان عملاً منحل و در این ساختار جدید حل شد.

اوج فعالیت آن در نیمه دوم دهه چهل و دوران مدیریت رضایی بود که او بر گسترش مراکز اقامتی تأکید داشت؛ چنان‌که در سخنرانی خود در اتاق بازرگانی اصفهان که خرداد ۱۳۴۵ ایراد کرد، بر همین مهم پای فشرد: «اگر علاقه‌مند هستیم که سیاحت و جهانگردی در این مملکت توسعه پیدا کند باید مهمان‌خانه و مهمان‌سرا به اندازه کافی ایجاد شود؛ یعنی صنعت مهانخانه‌داری رونق پیدا کند… مهمان‌خانه تنها یک ساختمان نیست؛ بلکه یک موجود زنده است؛ یک وسیله ازدیاد تولید و درآمد ارزی مملکت است.» براین‌اساس نام «شرکت تأسیسات جهانگردی» در ۳۰ اردیبهشت ۱۳۴۶، «به‌منظور توسعه تأسیسات جهانگردی که عبارت‌اند از: میهمان‌خانه، میهمان‌سرا، رستوران، چایخانه، استراحتگاه، اردوگاه، تأسیسات کناردریا، مراکز فروش کالاهای سوغاتی، حمام‌های آب‌معدنی و هر نوع محل دیگری که برای استراحت، تغذیه، بیتوته و تفریح جهانگردان و سیاحان مناسب باشد» بنا گذاشته شد و حتی در «قانون برنامه عمرانی چهارم کشور» مصوب ۲۷ اسفند ۱۳۴۶، چهارصد میلیون تومان اعتبار برای این تأسیسات همراه با معافیت پنج‌ساله از مالیات لحاظ شد.

او نیز سازمان شهرداری‌ها را به کمک خواست و ۲۲ موضوع ازجمله نظافت شهر، ایجاد مراکز اطلاعات جهانگردی، تهیه و چاپ نقشه، آشناکردن مردم با فواید جهانگردی، تهیه و نصب علائم راهنمایی به لاتین و فارسی در شهر، تشویق مردم به ساختن هتل، تهیه آمار دقیق از جهانگردان و… را به آنان پیشنهاد کرد.

البته به همین بسنده کرد و برای نیل به فرهنگ‌سازی و عمومی‌کردن آن، از «هوشنگ کاظمی» که نشانه سازمان را با اقتباس از نقوش سفالینه‌های سیلک کاشان طراحی کرده بود، خواست آتلیه گرافیک را فراهم کند. خروجی‌اش در کنار کسانی چون «ناصر مفخم»، «اسدالله بهروزان»، «جمال‌الدین خرمی‌نژاد» و «پرویز دیبایی» اما پوسترها و آگهی‌هایی شد که نقطه عطفی در تاریخ طراحی گرافیک ایران به شمار می‌روند و در تداومِ رویکرد استفاده از نقوش تاریخی، آثاری که فقط در موزه‌ها و کتاب‌های تاریخ دیده می‌شدند، وارد زندگی مردم شدند.

سازمان بودجه هنگفتی را صرف تبلیغات اعم از نشریات تبلیغاتی، کتاب راهنما، بروشور، کارت‌پستال، پوستر، تقویم به زبان‌های مختلف، تبلیغات مطبوعاتی، تبلیغات نمایشی، نقشه، فیلم و نقشه، برگزارش نمایشگاه‌ها و جشن‌ها و شرکت در آن‌ها و مهم‌ترینش نمایشگاه «هفت هزار سال تاریخ و هنر ایران»، ویترین در نقاط پرتردد گردشگران، تبلیغات رادیوتلویزیونی در داخل و خارج، دعوت و پذیرایی از سران، اصحاب رسانه و اهالی فرهنگ کشورها کرد؛ چنان‌که در سال ۱۳۴۶، ده‌هزار دلار معطوف به این مهم شد.

در دوران فرزانه نیز اتفاق بسیار مهمی که افتاد، تصویب «قانون الحاق ایران به سازمان جهانگردی جهانی» در مجلس به تاریخ بیستم دی ۱۳۵۰ بود.

کار سازمان جلب سیّاحان با نمایندگی‌هایی در شهرهای بزرگ کشور و چند پایتخت مهم جهان که تمام شد، امور محوله‌اش در وزارت اطلاعات و جهانگردی به عهده «شرکت سهامی تأسیسات جهانگردی ایران، شرکت سهامی گشت‌های ایران، شرکت سهامی مرکز خانه‌های ایران و شرکت سهامی سازمان مراکز جهانگردی برای ورزش‌های زمستانی» گذاشته شد که پس از انقلاب جملگی برچیده شدند. نهادی که تعداد جهانگردان خارجی را از ۵۹ هزار و ۸۹۵ نفر در سال ۱۳۳۱ به ۳۷۳ هزار و ۵۱۵ نفر در ۱۳۵۲ رساند و صنعت گردشگری را تحول بخشید و مدرن کرد.