میراث بی‌دفاع

آثار و بناهای تاریخی یکی از بی‌پناه‌ترین بخش‌ها در جریان حملات هوایی هستند. آثاری که کوچک‌ترین آسیب به آنها خسارتی بزرگ و در مواردی غیرقابل‌جبران است. در جریان جنگ دوازده‌روزه با اینکه آسیب چندانی به میراث‌فرهنگی و آثار تاریخی ایران وارد نشد، اما نگرانی‌های زیادی در مورد حملات به نقاط مختلف کشور وجود داشت؛ از تاق بستان کرمانشاه تا موزه ملی تهران. حالا اما دومین جنگ سال ۱۴۰۴ روی دیگری به میراث‌فرهنگی نشان داده است. حمله به میدان ارگ آسیب‌های گسترده‌ای به مجموعه جهانی گلستان وارد کرد. موضوعی که منجر به مکاتبه وزارت میراث‌فرهنگی ایران با یونسکو شد.
علاوه‌براین، نگرانی‌هایی نیز برای مجموعه‌های تاریخی و موزه‌هایی که در محدوده‌های نزدیک به مناطق بمباران‌شده قرار دارند، وجود دارد.
قرار گرفتن مجموعه‌های تاریخی سعدآباد و نیاوران در نزدیکی مراکز نظامی و انتظامی در روز گذشته باعث بروز نگرانی‌هایی شد، اما مدیران این مجموعه‌ها از وضعیت پایدار و سلامت بناها و اشیا خبر دادند.
موزه ملی نیز با وجود اینکه در محدوده نزدیک به پردیس حکومتی که بارها مورد حمله قرار گرفته، واقع شده، در سلامت کامل است و اشیای آن به مخزن امن منتقل شده‌اند.

کاخ گلستان و آینه‌هایی که فروریختند
ارسی‌های قاجاری تسلیم موج انفجار شده‌‎اند و آینه‌های سقف در طبقه همکف شمس‌العماره فرو ریخته‌اند. کاخ گلستان که از جنگ ایران و عراق و جنگ دوازده‌روزه عبور کرده، حالا در دومین شب جنگ تسلیم موج انفجار شده و به‌گفته وزیر میراث‌فرهنگی، معاون او و کارشناسانی که از این مجموعه بازدید کرده‌اند، آسیب گسترده دیده است. به‌باور صالحی امیری، وزیر میراث‌فرهنگی، این آسیب‌ها نقض قواعد بین‌المللی است. هر چند این مجموعه هدف حمله نبوده، اما در معرض آسیب حملات قرار دارد.
در جریان حوادث دی‌ماه اعلام شد این مجموعه تعطیل شده و اشیای منقول آن -که بخش عمده آنها در جریان جنگ تیرماه به مخزن منتقل شده ‌بودند- در محلی امن قرار گرفته‌اند. اما در مجموعه جهانی گلستان تنها اشیا نیست که دارای اهمیت است، بلکه بناهای این مجموعه هم دارای ارزش هنری و تاریخی هستند و باید حفاظت شوند.
یکی از کارشناسانی که از این مجموعه بعد از بمباران یکشنبه‌شب بازدید کرد، «اسکندر مختاری»، متخصص و پژوهشگر میراث معماری است. او در گفت‌وگو با ایسنا درباره وسعت آسیب‌ها در مجموعه جهانی گلستان می‌گوید: «بیشترین آسیب در مجموعه گلستان به کاخ ابیض وارد شده که در مجاورت بنای دادگستری قرار دارد؛ تمام پنجره‌های آن آسیب دیده، و چند جا از سقف آن سوراخ شده است.»
به‌گفته مختاری حدود ۷۰ درصد از بخش‌های پرکار اُرسی‌های تخت مرمر فرو ریخته است. آینه‌های سقف در بخش‌هایی که دارای قاب‌بندی بود، آسیب دیده، اما خود سازه دچار مشکل جدی نشده است. به‌نظر می‌رسد پرده‌هایی که در مقابل ایوان مرمر نصب شده؛ شدت موج را گرفته‌اند.
مختاری در مورد بخش‌های دیگر این مجموعه می‌گوید: «در تالار سلام و تالار اصلی موزه، نقاشی‌ها آسیب ندیده‌اند، اما شیشه پنجره‌های رو به حیاط، شکسته یا از جا درآمده است. تالار آینه‌ای که در نقاشی کمال‌الملک دیده می‌شود و به‌تازگی مرمت شده بود، صدمه زیادی به‌ویژه در سقف و اُرسی‌ها دیده است. در تالار عاج، فقط پنجره‌های سمت کاخ آسیب دیده‌اند. تالار برلیان در بخش پنجره‌های سمت کاخ و سقفِ قاب‌بندی آجری دچار صدمه شده است.
در شمس‌العماره سقف ایوان آسیب‌دیده، قاب‌بندی آینه‌ها در تالار آن در طبقه همکف صدمه دیده است. تقریباً تمام بخش‌هایی که قاب‌بندی آینه تخت داشته‌اند، دچار ناپایداری شده‌اند یا بخش‌هایی از آنها فرو ریخته است یا در معرض ریزش قرار دارد.» به‌گفته مختاری، عمارت بادگیر آسیب چندانی ندیده، تالار الماس هم تنها یکی از ارسی‌هایش آسیب دارد و در مجموع وضعیتش نسبتاً خوب است. چادرخانه هم در شرایط خوبی است، فقط دو نورگیر فایبرگلاس در اثر موج انفجار آسیب دیده‌اند.
مختاری معتقد است ازآنجاکه مجموعه گلستان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده: «باید موضوع فوراً به یونسکو گزارش شود. ایکوم و ایکوموس باید پای کار بیایند. لازم است درخواست اعزام کارشناسان بین‌المللی مطرح شود تا از نزدیک وضعیت را بررسی کنند. نگاه بین‌المللی باید وارد ماجرا شود، هم برای مستندسازی و هم برای ارزیابی خسارات. حضور خبرنگاران در همین شرایط نیز اهمیت دارد.» به‌گفته او، اقدامات اضطراری اولیه در حال انجام است تا تخریب و آسیب به بناها گسترش پیدا نکند.
به‌گفته این پژوهشگر معماری، در بسیاری از بخش‌های مجموعه، سازه اصلی آسیب ندیده است و تنها تزئینات و آینه‌کاری‌ها تخریب شده و یا ناپایدار شده‌اند که همگی نیازمند تثبیت فوری است.

مکاتبه با یونسکو
«سیدرضا صالحی امیری»، وزیر میراث‌فرهنگی، سه‌شنبه دوازدهم اسفندماه، در مکاتبه‌ای رسمی با «خالد العنانی» مدیرکل یونسکو، این سازمان را از وارد آمدن آسیب‌های جدی به یکی از ارزشمندترین آثار تاریخی ایران که در فهرست میراث بشری ثبت شده، در جریان جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل مطلع کرد.
او در این نامه، با استناد به ارزیابی‌های ملی تأییدشده، آورده است: «بخش‌هایی از کاخ گلستان -که در سال ۲۰۱۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده- درنتیجه انفجارها و امواج ناشی از حملات آمریکایی-صهیونیستی، دچار آسیب در سازه و تزئینات شده است. همچنین، قسمت‌هایی از بازار بزرگ تهران به‌عنوان یکی از ارکان اصلی بافت تاریخی پایتخت، با خساراتی مواجه شده که مستلزم ارزیابی فنی فوری و اقدامات اضطراری تثبیت و حفاظت است.»
وزیر میراث‌فرهنگی در این نامه سه مطالبه مشخص را مطرح کرده است: «نخست، اعزام هیئتی کارشناسی و مستقل از سوی یونسکو در اسرع وقت برای ارزیابی دقیق میزان و نوع خسارات وارده. دوم، فراهم‌سازی همکاری و مساعدت فنی برای تثبیت اضطراری، مستندسازی و تدوین برنامه‌های حفاظتی مطابق با استانداردهای بین‌المللی و سوم، فعال‌سازی سازوکارهای نظارتی و حمایتی مرتبط در چارچوب نظام میراث جهانی.» مجموعه جهانی گلستان در حالی آسیب دیده است که پروتکل‌های بین‌المللی حفاظت از آثار تاریخی در جنگ از جمله نصب نماد سپر آبی را رعایت کرده بود.

موزه‌های بنیاد در شرایط پایدارند
اولین حمله به پایتخت، به پردیس حکومتی صورت گرفت که یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی در نزدیکی آن قرار دارد. کاخ مرمر که در سال‌های اخیر به‌عنوان موزه هنر زیر نظر بنیاد مستضعفان فعالیت داشت، در حصار پردیس حکومتی قرار دارد.
پیگیری‌های «پیام ما» از مدیران مجموعه موزه‌های بنیاد نشان می‌دهد بنای کاخ مرمر از حملات شنبه و دوشنبه‌شب به محدوده پردیس حکومتی آسیب ندیده و تنها بر اثر موج انفجار بخشی از شیشه‌های آن فروریخته است. پیش از شروع حملات و در جریان ناآرامی‌های دی‌ماه، تمامی اشیای موزه‌ای این مجموعه به مخزن منتقل شده‌ بودند. موزه‌های دیگر زیرمجموعه بنیاد مستضعفان نیز به‌گفته مدیرعامل این مجموعه، در سلامت کامل قرار دارند.

میراث تاریخی اصفهان در سلامت
یکی از شهرهایی که در چهار روز گذشته بارها مورد حمله قرار گرفته، اصفهان تاریخی است. شهری که هر گوشه آن اثری تاریخی و فرهنگی وجود دارد. روز گذشته مدیرکل میراث‌‌فرهنگی اصفهان در گفت‌وگو با ایسنا اعلام کرد: «یگان حفاظت میراث به‌‌صورت ۲۴ساعته تمام بناهای تاریخی اصفهان را رصد می‌کنند.» به‌گفته «امیر کرم‌زاده»، در استان اصفهان تهدید جدی و آسیب به آثار تاریخی گزارش نشده و آثار منقول به مکانی امن منتقل شده‌اند: «رعایت پروتکل‌های یونسکو در مواقع جنگ لازمه حفظ بناهای تاریخی است که ما بر اصل آن متعهدیم.»
براساس کنوانسیون ۱۹۵۲ یونسکو، همه کشورها متعهدند در جریان مخاصمات مسلحانه، ضوابط حفاظت میراث‌فرهنگی را رعایت کنند. یکی از این موارد ممانعت از حمله نظامی به سایت‌های تاریخی است. هرچند در این جنگ حمله مستقیمی به مجموعه جهانی گلستان صورت نگرفت، اما حملات مهیب به مجاورت این مجموعه و مجموعه ملی بازار تهران، منجر به بروز آسیب‌های غیرمستقیم گسترده به یک مجموعه ارزشمند جهانی شده است و باید در سطح بین‌المللی به آن رسیدگی شود.