میخ آخر بر تابوت تالاب بین‌المللی هامون!

12 بهمن 1404، 21:36

استراتژی افغانستان در قبال مسئله آب منجر به سدسازی‌های گسترده و احداث کانال‌های انحراف و انتقال آب در مسیر رودخانه‌های حوضه آبریز هیرمند به‌عنوان منابع اصلی تغذیه تالاب بین‌المللی هامون شده است.
آورد رود هیرمند توسط بند کمال‌خان از سال ۱۴۰۰ با رویکرد سیاسی، اقتصادی و مهندسی اجتماعی، به شوره‌زار گودزره منحرف می‌شود؛ گودزره همواره نقش زهکش تالاب بین‌المللی هامون را ایفا می‌کرد.
طبق معاهده دلتا، درصورتی‌که ایستگاه سنجش آب دهراود؛ آورد رودخانه هیرمند را پنج میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب برآورد کند؛ سال آبی، نرمال خواهد بود. این در حالی‌ست که کانال‌های انحراف و انتقال آب و نهرهای ایجادی پایین‌دست بند کمال‌خان، ظرفیتی بیش از پنج میلیارد مترمکعب دارند.
رودخانه فراه پس از رود هیرمند، مهم‌ترین منبع تغذیه تالاب بین‌المللی هامون است که با توجه میزان آورد این رودخانه، سد بخش‌آباد با پیشرفت فیزیکی حدود ۹۰ درصدی در ولسوالی بالابلوک ولایت فراه، پیک سیلاب این رودخانه را در دوره ترسالی مهار خواهد کرد.
افغانستان با احداث سدهای کوچک‌تر بر روی خاشرود و هاروت رود و… به دنبال مهار منابع کوچک‌تر تالاب هامون پوزک است تا بدون اراده حکام افغانستان حتی یک قطره آب وارد تالاب هامون نشود.
رویکرد هیدروپلیتیک افغانستان ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، حقوقی و امنیتی دارد، از طرفی ایران نیز در قبال تمام این ابعاد، اهرم‌هایی برای فشار در اختیار دارد که به دلیل عدم تعریف درست استراتژی افغانستان در قبال مسئله آب، عدم هماهنگی ارکان دیپلماسی آب، جزیره‌ای عمل‌کردن، عدم به‌کارگیری ابزارهای دیپلماسی در زمان مناسب، عدم سیاست‌گذاری درست فرهنگی و رسانه‌ای، گل به خودی مقامات ایرانی در زمینه دیپلماسی رسانه و… موجب شده که ایران در زمینه حقابه رودخانه هیرمند و حقابه زیست‌محیطی تالاب بین‌المللی هامون توفیقی نداشته باشد.
گاهی اوقات فرایند پیگیری حقابه فدای منافع سازمانی و شخصی شده و نبود سازوکار بالادستی برای ارزیابی و نظارت دستگاه‌های متولی مباحث فنی و دیپلماسی، موجب اصلاح رویه نشده است.
سد بخش‌آباد به‌احتمال زیاد در سال ۱۴۰۵ به بهره‌برداری خواهد رسید و آخرین میخ را بر تابوت تالاب بین‌المللی هامون می‌کوبد. بهره‌برداری این سد از منظر زیست‌محیطی چنان شرایط آخرالزمانی را رقم خواهد زد که آرزوی بازگشت به شرایط کنونی را داشته باشیم. بی‌گمان با افتتاح سد بخش‌آباد، شاهد واکنش وزارت امور خارجه در حد یک یادداشت اعتراضی و چند مصاحبه خواهیم بود. مادامی که تا کنون حتی پیامدهای زیست‌محیطی احداث سد بخش‌آباد و بند کمال‌خان مطالعه نشده، از طرفی سازمان حفاظت محیط‌زیست اعتبار پژوهشی ندارد، وزارت نیرو مشخص نیست به جز برگزاری جلسه کمیساران چه عملکرد مثبتی دارد و استانداری سیستان و بلوچستان نیز درک درستی از مسائل زیست‌محیطی و هیدروپلیتیکی ندارد و حتی روایت جعلی طالبان مبنی بر وجود خشکسالی را تأیید می‌کند، دور از انتظار نیست که تا چندی بعد، منطقه سیستان برای زندگی مضر باشد.
در شرایط عادی، به دلیل تحریم‌ها و انزوای بین‌المللی کشور، برای احقاق حق ایران در زمینه حقابه، توفیقی نداشتیم. افزایش سطح تنش جمهوری اسلامی با بلوک غرب نیز این شرایط را دشوارتر خواهد کرد.
برگزاری حدود ۳۰ جلسه کمیساران آب ایران و افغانستان در خصوص حقابه رودخانه هیرمند هیچ نتیجه مثبتی نداشته، اما بااین‌حال نیز وزارت امور خارجه و سازمان حفاظت محیط‌زیست اعلام می‌کنند که حقابه توسط وزارت نیرو در حال پیگیری‌ست. وزارت نیرو در قالب کمیساران، نقش پیگیری حقوقی و مسائل فنی حقابه را طبق معاهده دلتا بر عهده دارد. پس از مرحله حقوقی مذاکرات، به‌موازات آن بایستی وارد فاز سیاسی مذاکرات شویم. باتوجه‌به این‌که سدهای افغانستان، امنیت آبی، غذایی و زیست‌محیطی شرق کشور را به خطر انداخته، بنابراین باید با بهره‌گیری از ابزارهای امنیتی ذیل شورای‌عالی امنیت ملی، مسئله حقابه‌های ایران را پیگیری کنیم. این‌که دستگاه‌های متولی دیپلماسی سیاسی و دیپلماسی گردوغبار هنوز به فاز حقوقی پیگیری حقابه هیرمند امید دارند، نشان‌دهنده عدم درک درست مسئله دارد. شاید برای برخی از افراد، تعریف پروژه‌های آبی و کشاورزی یا گسترش مراودات اقتصادی با افغانستان به‌مراتب شیرین‌تر از گرفتن حقابه‌های ایران از حوضه‌های آبریز مشترک با افغانستان باشد.