تالاب‌ها؛ ستون‌های نامرئی زندگی

محیط زیست

مریم کاظمی‌زاده

خبرنگار

در گفت‌وگو با لعبت زبردست، استاد دانشکده محیط‌زیست دانشگاه تهران عنوان شد؛

تالاب‌ها؛ ستون‌های نامرئی زندگی

۱۳ بهمن ۱۴۰۴، ۱۲:۳۵

تالاب‌ها فقط پهنه‌هایی آرام در حاشیه طبیعت نیستند؛ حیات آب، هوا، غذا و معیشت بسیاری از جوامع به آن‌ها گره خورده است. با این حال، تغییرات اقلیمی و تصمیم‌های نادرست انسانی، این اکوسیستم‌های حیاتی را به مرز فرسایش رسانده‌اند. لعبت زبردست، استاد دانشکده محیط‌زیست دانشگاه تهران، معتقد است تالاب‌ها ستون‌های پنهانی هستند که تعادل اقلیم، امنیت زیستی و زندگی روزمره مردم بر آن‌ها استوار است؛ ستون‌هایی که نادیده گرفتنشان، پیامدهایی فراتر از خشک شدن یک پهنه آبی دارد.

خدمات اکوسیستمی تالاب‌ها: از تأمین معیشت تا تعادل اقلیمی

او در گفت‌وگو با روزنامه «پیام ما» تأکید می‌کند که تالاب‌ها خدمات متنوعی به انسان و طبیعت ارائه می‌دهند که نقش آن‌ها در زندگی ما گاهی نادیده گرفته می‌شود. برخی از این خدمات ملموس و قابل برداشت مستقیم هستند؛ مانند تأمین آب شیرین، ماهی برای تغذیه، گیاهان دارویی و علوفه دام. زبردست می‌گوید: «تمدن‌های نخستین در میانرودان و خوزستان امروز، حول محور تالاب‌ها شکل گرفتند؛ این واقعیت اهمیت تاریخی این خدمات را نشان می‌دهد.»

علاوه بر این، به گفته این استاد دانشگاه، تالاب‌ها نقش حیاتی در تنظیم و تعادل محیط دارند. آن‌ها می‌توانند سیلاب‌ها را کنترل کنند و با جذب آب اضافی، از تخریب مناطق پایین‌دست جلوگیری کنند. تصفیه آب از طریق جذب رسوبات و آلاینده‌ها، تلطیف هوا و تنظیم رطوبت و دمای محلی نیز از دیگر عملکردهای حیاتی تالاب‌ها است. این خدمات غیرمستقیم به تأمین امنیت و سلامت جوامع انسانی کمک می‌کنند و در مقابله با اثرات تغییر اقلیم نقش مهمی ایفا می‌کنند.

تالاب‌ها همچنین ارزش فرهنگی و گردشگری بالایی دارند. چشم‌اندازهای زیبا و آرامش‌بخش آن‌ها فضایی مناسب برای گردشگری، پرنده‌نگری، عکاسی و فعالیت‌های هنری فراهم می‌کند. این فضاها نه تنها برای گردشگران جذاب‌اند، بلکه برای جوامع محلی نیز ارزش معنوی و هویتی دارند و پیوند انسان با طبیعت را تقویت می‌کنند.

از دید زبردست، تالاب‌ها ستون فقرات زمین هستند و زیرساخت اصلی تولید سایر خدمات اکوسیستمی به شمار می‌روند. آن‌ها با ایجاد تنوع زیستی بالا — حتی بیش از بسیاری جنگل‌ها — فرآیندهایی مانند گرده‌افشانی، ترسیب کربن و تولید اولیه گیاهی را ممکن می‌کنند و بستر حیات روی کره زمین را حفظ می‌نمایند. به گفته او؛ اگر خدمات حمایتی نباشد، سه خدمت دیگر نیز وجود نخواهند داشت.

تأثیر تغییر اقلیم بر تالاب‌ها

به گفته او، تغییر اقلیم در ایران، به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک، تهدیدی جدی برای تالاب‌ها محسوب می‌شود. کاهش بارش‌ها، افزایش دما و خشکسالی‌های طولانی‌مدت باعث شده سطح آب تالاب‌ها به شدت کاهش یابد و چرخه طبیعی اکوسیستم‌های آبی دچار اختلال شود. او تأکید می‌کند که خشک شدن تالاب‌ها، مانند هورالعظیم، نه تنها تنوع زیستی این مناطق را تهدید می‌کند، بلکه بسترهای خاکی آن‌ها را به منابع عظیم ریزگرد تبدیل می‌کند؛ مشکلی که نه تنها در خوزستان بلکه در کشورهای همسایه نیز مشاهده می‌شود.

این استاد دانشگاه تهران همچنین می‌گوید:« تالاب‌های سالم از مهم‌ترین مخازن ترسیب کربن هستند و نابودی آن‌ها نه تنها این نقش حیاتی را متوقف می‌کند، بلکه کربن ذخیره‌شده در خاک و گیاهان را نیز آزاد می‌سازد.»

او اضافه می‌کند:« از بین رفتن تالاب‌ها باعث از دست رفتن توانایی این اکوسیستم‌ها در تعدیل دما می‌شود و گرمایش محلی را تشدید می‌کند، به‌طوری که اثرات تغییرات اقلیمی در سطح منطقه دوچندان می‌شود.»

تخریب تالاب‌ها و پیامدهای گسترده محیط زیستی

زبردست می‌گوید تخریب تالاب‌ها پیامدهای گسترده‌ای برای محیط زیست و جوامع انسانی دارد. بسیاری از جوامع محلی به طور مستقیم به منابع تالاب‌ها، مانند ماهی، گیاهان و نی برای صنایع دستی وابسته‌اند و خشک شدن این اکوسیستم‌ها باعث از دست رفتن شغل، افزایش فقر و مهاجرت محیط زیستی می‌شود. چنین مهاجرت‌هایی نه تنها زندگی افراد را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بلکه با فشار بیشتر بر شهرها، بحران‌های جدیدی مانند کمبود آب شرب و مشکلات مدیریت فاضلاب ایجاد می‌کند.

تالاب‌ها همچنین زیستگاه منحصربه‌فرد گونه‌های گیاهی و جانوری بومی هستند و به عنوان ایستگاه امن پرندگان مهاجر عمل می‌کنند. نابودی این اکوسیستم‌ها، گونه‌ها را در معرض انقراض قرار می‌دهد و تعادل کل اکوسیستم‌های مرتبط را بر هم می‌زند. از سوی دیگر، تغییر کاربری تالاب‌ها برای کشاورزی، ساخت‌وساز یا پروژه‌های توسعه‌ای یکی از بزرگ‌ترین تهدیدها است. زبردست تأکید می‌کند: «مطلوبیت آن منطقه برای سکونت و گردشگری دقیقاً به وجود تالاب وابسته است.» خشک کردن تالاب برای ویلاسازی یا پروژه‌های دیگر، در نهایت ارزش اقتصادی و جذابیت همان منطقه را از بین می‌برد.

از دیدگاه این استاد دانشگاه، حفاظت پایدار از تالاب‌ها تنها با ترکیب مدیریت دولتی، مشارکت مردمی و استفاده از دانش علمی ممکن است. او می‌گوید تالاب‌ها بخشی از «اموال عمومی» هستند و مسئولیت اصلی حفاظت و نظارت بر آن‌ها بر عهده دولت است. دولت باید قوانینی بازدارنده برای تغییر کاربری تالاب‌ها وضع و اجرا کند، برنامه‌ریزی تخصیص آب را با اولویت حفظ حق‌آبه زیست‌محیطی تالاب‌ها انجام دهد و با ایجاد سازوکارهای هماهنگی، همکاری بین دانشگاه‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد و جوامع محلی را تسهیل کند.

زبردست همچنین معتقد است مشارکت مردم محلی در پروژه‌های احیاء، نتیجه‌بخش‌تر از پروژه‌های صرفاً دولتی است: زمانی که جوامع محلی از منافع اقتصادی حفاظت تالاب‌ها، مانند گردشگری پایدار، بهره‌مند شوند و هویت خود را به بقای تالاب‌ها پیوند بزنند، به نگهبانان مؤثری برای این اکوسیستم‌ها تبدیل می‌شوند. او می‌گوید آموزش و ظرفیت‌سازی نیز نقش کلیدی دارد و آگاهی‌بخشی به عموم مردم و به ویژه ذینفعان محلی درباره ارزش واقعی تالاب‌ها، نخستین گام حفاظت پایدار است. همچنین سازمان‌های مردم‌نهاد باید با بهره‌گیری از دانش علمی از اقدامات شتاب‌زده و غیراصولی که ممکن است به محیط زیست آسیب برسانند، پرهیز کنند.

تالاب‌ها تنها پهنه‌های آبی ساده نیستند؛ آن‌ها سیستم‌های پیچیده و حیاتی هستند که امنیت آب، غذا، اقلیم و معیشت را تضمین می‌کنند. تخریب تالاب‌ها، تحت تأثیر تغییرات اقلیمی و فعالیت‌های انسانی، نه تنها یک فاجعه زیست‌محیطی، بلکه بحرانی اجتماعی و اقتصادی به همراه دارد. حفاظت از این اکوسیستم‌ها نیازمند عزمی سه‌جانبه است: مدیریت هوشمندانه و مسئولانه دولت، مشارکت فعال و آگاهانه جوامع محلی، و همکاری مؤثر نهادهای علمی و مردمی. همان‌گونه که زبردست اشاره کرده است، احیای تالاب‌ها وظیفه‌ای فراتر از حاکمیت است؛ این یک فراخوان عمومی برای حفظ «ستون فقرات» محیط زیست و تضمین آینده‌ای پایدار برای همه است.