در روزهایی که زمین بیش از هر زمان دیگری به روایت‌هایش نیاز دارد، نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند «سینماحقیقت» صحنه را به مستندهایی سپرده است که یادآوری‌ای برای وضعیت محیط‌زیست اکنون ما هستند. آثاری که نشان می‌دهند بحران محیط‌زیست دیگر موضوعی حاشیه‌ای نیست، بلکه حقیقتی است که در دل هر روایت امروز حضور دارد.

روز سه‌شنبه، ۱۱ آذر، هم‌زمان با نزدیک‌شدن به روزهای برگزاری جشنواره، فهرست آثار حاضر در بخش مستندهای نیمه‌بلند مسابقه ملی منتشر شد. اسامی کامل مستندهای نیمه‌بلند بخش مسابقه ملی عبارت‌اند از: «کوروش»، «گره»، «با موریانه‌ها چه می‌کنید؟»، «فصل فرار اسب‌ها»، «برای ابراهیم، مردی با دوربین فیلمبرداری»، «پیکار با پیکر»، «من جلال آل‌احمد هستم»، «طجرشت»، «پرندگان مانگرو»، «جندی‌شاپور»، «جنگل قائم»، «دیدار بلوط»، «سمیرا»، «بازی برنده‌ها»، «سکو»، «صدام را بکش»، «خاک‌های زخمی»، «راش»، «مال هیچ‌کس» و «مادر زمین زهرا خانم».

در میان این آثار، سه مستند با محوریت محیط‌زیست نیز حضور دارند که به‌طور مستقیم به دغدغه‌ای محیط‌زیستی می‌پردازند؛ «پرندگان مانگرو»، «جنگل قائم» و «خاک‌های زخمی».

ریه‌های کرمان

«جنگل قائم» یکی از مستندهای نیمه‌بلند محیط‌زیستی این دوره از جشنواره سینماحقیقت است. پارک جنگلی «پردیسان قائم» مجموعه‌ای ۲۳۰ هکتاری در کرمان است که در سال ۱۳۴۳ با طرحی از سوی «مظفر بقایی»، نماینده پیشین مجلس، شکل گرفت. این جنگل دست‌کاشت که به «ریه‌های شهر کرمان» نیز شهرت دارد، در دامنه کوه‌های صاحب‌الزمان‌(عج) قرار گرفته و بیش از ۵۰۰ هزار اصله درخت سرو، کاج و نارون را در خود جای داده است.

جنگل قائم در سال‌های گذشته سپری طبیعی در برابر بادهای شدید کرمان بوده و به‌گفته شاهدان، پس از تجربه طوفان‌هایی که روزهای شهر را تاریک چون شب می‌کرد، احداث آن ضرورت پیدا کرد. شکل‌گیری این پهنه سبز نتیجه مشارکت و همت مردم کرمان در دهه‌های گذشته بوده است.

اکنون داستان پیدایش این جنگل بزرگ، موضوع مستندی از یک مستندساز کرمانی شده تا روایت شکل‌گیری یکی از مهم‌ترین پارک‌های جنگلی در پهناورترین استان کشور را با زبان تصویر بیان کند.

«حامد سعادت»، کارگردان مستند «جنگل قائم» به «پیام ما» می‌گوید: «مستند صرفاً محیط‌زیستی نیست و درباره همدلی مردم در بهبود شرایط محیط زندگی‌شان است. کرمان از گذشته درگیر گردوخاک بود و با همراهی بزرگان شهر مردم با این مشکله مقابله می‌کنند. مردم تا اوایل دهه ۶۰ به ساخت این جنگل ادامه می‌دهند و بعد از آن کار به شهرداری سپرده می‌شود. شهرداری هم حدود ۱۲۰ هکتار به مساحت این جنگل اضافه کرد.»

 ازآنجاکه بادها از دو جهت به‌سمت استان کرمان می‌وزند، در یکی از مسیرها جنگل ایجاد می‌شود و در مسیر دیگر درختچه‌های طاق کاشته می‌شود تا دیگر کرمان با این مشکل رو‌به‌رو نباشد. سعادت می‌گوید مشکل ریزگردهای کرمان با کاشت جنگل حل شد، اما امروزه مشکلات ریزگردهایی که از سمت جازموریان و سیستان می‌آید، به یک معضل تبدیل شده.

پژوهش این مستند یازده سال و ساخت آن دو و نیم سال زمان برده است. سعادت چالش‌های ساخت جنگل قائم را این‌طور شرح می‌دهد: «مهمترین چالش، بخش تاریخی آن بود؛ چراکه ما در ایران تاریخ مکتوبی که بتوان به آن استناد کرد، نداریم و بیشتر تاریخ شفاهی وجود دارد. دستیابی به عکس‌ها و اسناد هم دشوار بود؛ چون بسیاری از اهمیت آنها آگاه نبودند.» 

جنگ و محیط‌زیست

«مصطفی شوقی» سال‌هاست که در مناطق بحرانی خاورمیانه در حال مستندسازی است، اما این‌بار در «خاک زخمی» با نگاه محیط‌زیستی سراغ خاورمیانه رفته و به «پیام ما» می‌گوید: «خاک زخمی یک مستند جست‌وجوگر است. سال‌هاست در مناطق بحرانی خاورمیانه حضور دارم و مستند می‌سازم، اما از منظر محیط‌زیستی به موضوع نگاه نکرده بودم. همیشه به تأثیرات ویرانی، آسیب‌های اجتماعی، سیاسی و… به بحران‌های خاورمیانه پرداخته بودم. تا اینکه با سوژه مستند «مژگان صوابی اصفهانی»، پژوهشگر محیط‌زیست جنگ، آشنا شدم.»

در ابتدا گفت‌وگوهایی میان او و مژگان صوابی درباره تحقیقات این پژوهشگر محیط‌زیست جنگ در عراق شکل گرفت: «من در عراق سال ۲۰۰۳ و زمانی که اشغال شد، به‌عنوان یک خبرنگار جوان حضور داشتم و شاهد ویرانی‌ها بودم. او از سال ۲۰۰۳ به‌بعد بارها به مناطقی از عراق سفر کرده که آمریکا در آنها از بمب‌هایی استفاده کرده بود که بیماری‌های مسری، مادر‌ به‌ جنین یا پدر‌ به‌ فرزند را به‌ وجود می‌آورد. همچنین، در نقاطی هم از بمب‌های اورانیوم ضعیف‌شده یا مواد سمی در شهرهایی مانند عماره و موصل که عمدتاً در سال‌های ۱۹۹۱ و ۲۰۰۳ هدف حمله قرار گرفته بودند، استفاده شده بود. من هم از نزدیک کودکانی را در عراق دیده بودم که دچار نقص‌های مادرزادی یا سرطان بودند.»

بخش دیگری از خاک زخمی به لبنان اختصاص دارد: «سال گذشته لبنان بودیم و در آنجا اسرائیل از بمب‌هایی استفاده کرد که در گزارش‌های منتشرشده استفاده از مواد سمی در آن تأیید می‌شود. از مژگان صوابی خواهش کردم به لبنان بیاید و در آنجا این امکان فراهم بود تا از خاک نقاطی که گمان می‌رفت این بمب‌ها استفاده شده، نمونه‌برداری کنیم و این شروع مستند ما بود.»

نمونه‌برداری‌ها از دو نقطه اصلی در بیروت انجام شد: «قصه بین لبنان و عراق در رفت‌وآمد است تا اینکه جنگ دوازده‌روزه ایران و اسرائیل رخ می‌دهد. موضوع مستند از نگاه صوابی، بررسی و در پایان مستند سرنوشت این آزمایش‌ها مشخص می‌شود.»

شوقی پیش‌ازاین هم تجربه ساخت مستند چهار قسمتی محیط‌زیستی به‌نام «روایت سیل» را داشته است: «در این مستند فقط مسئله سیلاب ۹۸ و سوءمدیریت‌های ساختاری و دولتی را مورد بررسی قرار نداده‌ایم، بلکه به‌طور ویژه بررسی کردیم چگونه بی‌معرفتی نسبت به محیط‌زیست باعث عمیق‌شدن بحران‌ها در مواردی مثل سیلاب می‌شود.» رعایت‌نشدن حریم بستر رودخانه، نابودی جنگل‌ها، سدسازی‌های بی‌رویه و غیره، از جمله موضوعاتی است که در این مستند به آنها پرداخته شده.

تصویر زیست‌بوم پرندگان مهاجر

«پرندگان مانگرو» عنوان مستند محیط‌زیستی دیگری است که در نوزدهمین دوره سینماحقیقت حضور دارد. این دومین حضور «عبدالعزیز قاسمی» در سینماحقیقت است که پیشتر مستند محیط‌زیستی دیگری را با نام «مانگرو» کارگردانی کرده بود: «این مستند درباره زیست‌بوم جنگل‌های حرا در جنوب بود که ۹۰ درصد آنها در استان هرمزگان واقع شده. این زیست‌بوم به‌حدی حساس است که ۹ عنوان حفاظتی بین‌المللی دارد.»

او به «پیام ما» می‌گوید از آن جهت که تالاب‌های داخلی در حال خشک‌شدن هستند، تالاب‌های جنوب اهمیت ویژه‌ای برای حفاظت از گونه‌های نادر پرندگان و سایر موجودات دارد: «مستند پرندگان مانگرو به معرفی گونه‌های شاخص پرندگان در جنگل‌ای حرا می‌پردازد. همچنین، به‌لحاظ گردشگری هم یک سایت بسیار مهم برای پرنده‌نگری است که می‌تواند باعث توسعه جامعه محلی شود.»

سینماحقیقت در هر دوره شاهد حضور مستندهای محیط‌زیستی متفاوتی است. در دوره گذشته این جشنواره مستند، مجموعاً ۱۳ اثر در قالب‌های کوتاه، نیمه‌بلند، بلند و بخش آوینی به موضوعات مرتبط با محیط‌زیست اختصاص داشت. این مستندها علاوه‌بر پرداختن به دغدغه‌های محیط‌زیستی، اغلب رویکردی مردم‌نگارانه و تاریخی داشتند و به جنبه‌هایی از میراث‌فرهنگی نیز می‌پرداختند. همچنین، در بخش مستندهای کوتاه، سه فیلم با محوریت محیط‌زیست روی پرده رفته بود.