«محسن جاوری»، باستان‌شناس و پژوهشگر، در گفت‌وگویی تفصیلی با «پیام ما» با اشاره به فقدان نقشه لایه‌های باستانی در شهرهای تاریخی ایران می‌گوید: «اصفهان یکی از مهمترین مراکز تاریخی ایران است، اما در زمینه باستان‌شناسی یکی از ضعیف‌ترین استان‌ها به‌شمار می‌رود.» او درباره کاوش‌های تاریخی محور چهارباغ اصفهان و وضعیت گورستان تاریخی آب‌بخشان می‌گوید: «سابقه کاوش‌ها در محدوده چهارباغ بسیار اندک، موردی و بدون تداوم بوده و هیچ‌گاه مطالعه جامعی در این باره صورت نگرفته است.»

اصفهان، فاقد موزه باستان‌شناسی

جاوری که از سال ۱۳۷۴ به‌عنوان باستان‌شناس در سازمان میراث‌فرهنگی فعالیت دارد و سابقه همکاری با پژوهشکده باستان‌شناسی کشور و پروژه‌های میدانی در داخل و خارج از ایران را نیز در کارنامه دارد، با انتقاد از وضعیت زیرساخت‌های مطالعاتی و حفاظتی در اصفهان می‌گوید: «متأسفانه اصفهان با وجود غنای تاریخی و آثار ارزشمند، هنوز فاقد یک موزه تخصصی باستان‌شناسی است. در سال‌های ۱۳۸۳ و ۱۳۸۴ طرح احداث یک گنجینه امن و موزه باستان‌شناسی در فضای خالی مقابل ورودی کاخ چهل‌ستون پیگیری شد، حتی مشاور طرح انتخاب و مکان‌یابی آن در محدوده خیابان استانداری، مقابل باغ چهلستون، تعیین شد؛ اما با تغییر مدیران و ورود افراد ناکارآمد، این طرح متوقف شد و تاکنون اقدامی برای احیای آن انجام نشده است.»

لایه‌نگاری چهارباغ؛ از صفویه تا هزاره چهارم پیش‌ازمیلاد

عضو هیئت‌علمی دانشگاه کاشان با اشاره به سابقه کاوش‌های خود در محور چهارباغ اصفهان می‌گوید: «در سال ۱۳۸۳ در محور میانی چهارباغ، از میدان انقلاب تا خیابان آمادگاه، لایه‌هایی از کف‌سازی دوره صفویه و تغییرات دوره قاجار کشف شد. مهمترین یافته این کاوش، گمانه‌زنی لایه‌نگاری در اعماق خاک بود. لایه‌ها بدون آشفتگی و منظم روی یکدیگر قرار گرفته بودند. از صفویه به قرون میانه اسلامی رسیدیم، سپس سکه‌ای از اوایل دوره عباسی کشف شد و در ادامه، شواهدی از دوره ساسانی و سپس لایه‌هایی از هزاره چهارم پیش‌ازمیلاد به‌دست آمد که اهمیت تاریخی فراوانی دارد. این داده‌ها اکنون در حال بررسی است و امیدوارم به‌زودی در قالب کتاب منتشر شود.»

گورستان آب‌بخشان دیگر وجود ندارد

این باستان‌شناس درباره گورستان تاریخی آب‌بخشان در محور چهارباغ پایین می‌گوید: «این گورستان در محدوده‌ای میان میدان شهدا و خیابان فروغی قرار داشت. براساس اطلاعات شفاهی از بزرگان این حوزه، از جمله زنده‌یاد پورقدیری، این محدوده از قدیمی‌ترین گورستان‌های محلی اصفهان بود که با آب‌بخشان نیز در ارتباط بود.»

استفاده ابزاری از سنگ‌قبرها در کف‌سازی مترو و پل خواجو

جاوری با اشاره به تجربیات خود در کاوش‌های مترو اصفهان به موضوع مهمی اشاره می‌کند: «در سال ۱۳۸۶ در محدوده متروی ایستگاه دروازه دولت، تونلی وجود داشت که برای عبور آب مورد استفاده قرار می‌گرفت و هنگام کف‌سازی آن، از سنگ قبرهای گورستان‌های محلی استفاده شد. این کانال آب براساس طرح پیشنهادی میراث‌فرهنگی در ایستگاه دروازه دولت حفظ شد. امیدوارم این اطلاعات در یک بولتن دیواری در محل ایستگاه نصب شود تا به مردم در ایستگاه اطلاعات باستان‌شناسی و فرهنگی هم داده شود.» به‌گفته جاوری: «داخل این تونل ده‌ها قطعه سنگ‌قبر شناسایی شد که به‌جای مصالح ساختمانی به‌کار رفته بود. حتی در پل خواجو نیز نمونه‌های مشابهی دیده‌ام که برای مرمت از سنگ‌قبرهای قدیمی به‌ویژه تخت فولاد استفاده شده است. این اتفاق در زمان‌هایی به‌دلیل کمبود امکانات صورت گرفته و می‌تواند تدریجاً با سنگ‌های دیگر جایگزین شود. حتی شیرهای سنگی‌ پل‌خواجو به گورستان تخت فولاد تعلق دارد.»

چرا هیچ نقشه‌ای از لایه‌های تدفینی و باستان‌شناسی اصفهان نداریم؟

محسن جاوری در پاسخ به پرسشی درباره علت نبود نقشه لایه‌های باستانی شهر می‌گوید: «در اصفهان تاکنون هیچ نقشه‌ای برای ثبت، حفاظت و مدیریت لایه‌های مدفون شهری تهیه نشده است. اطلاعات ما به‌صورت موردی، پراکنده و اغلب تصادفی به‌دست آمده است.» او با بیان اینکه شهر اصفهان حداقل شش هزار سال سابقه تمدنی دارد، تأکید می‌کند: «بااین‌حال، نه‌تنها نقشه باستان‌شناسی وجود ندارد، بلکه حتی گمانه‌زنی‌های اولیه نیز در پروژه‌های عمرانی رعایت نمی‌شود. لازم است پژوهشکده باستان‌شناسی کشور، به‌صورت رسمی پیش از هر عملیات حفاری شهری، استعلام و کاوش اولیه انجام دهد.»

محور چهارباغ پایین؛ نشانه‌ای از بحران برنامه‌ریزی 

جاوری با اشاره به حفاری‌های اخیر در محور چهارباغ پایین می‌گوید: «همین چند روز پیش دیدم که محور میانی خیابان را خاکبرداری کرده‌اند، اما هیچ نشانه‌ای از فعالیت باستان‌شناسی یا حتی گمانه‌زنی اولیه نبود. این یعنی شهر تاریخی ما همچنان بدون سیاست حفاظتی مدون اداره می‌شود. پیشنهادم این است که پیش از هر اقدام اجرایی در این محور و سایر نقاط حساس، مطالعات لایه‌نگاری اولیه انجام شود تا لااقل اطلاعاتی پایه از وضعیت باستان‌شناسی به‌دست آید. اکنون ما با علامت سؤال بزرگی مواجهیم و تقریباً هیچ شناختی از زیرِ پایمان نداریم.»

وقتی باستان‌شناسی فقط به تصادف وابسته است

جاوری تأکید می‌کند: «مطالعات باستان‌شناسی در اصفهان، نه براساس طرح و نقشه بلکه صرفاً به‌صورت موردی و اغلب بر حسب تصادف انجام شده است. اگر همین وضعیت ادامه پیدا کند، لایه‌های تاریخی شهر یکی پس از دیگری از بین می‌روند و ما هیچ سندی برای گذشته نخواهیم داشت.»

لایه‌های خاموش، حافظه تاریخی فراموش‌شده

«لیلا مقیمی»، باستان‌شناس و مدیر سابق پروژه‌های نجات‌بخشی در کشور، در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید: «وقتی لایه‌های تدفینی، معماری‌های فرورفته، قبور تاریخی و فضاهای آیینی گذشته زیر خیابان‌های امروز ما هستند، یعنی شهر یک کتاب چندلایه‌ است. اما ما بدون آنکه صفحات قبلی را بخوانیم، صفحه بعدی را می‌نویسیم. به همین دلیل، هر عملیات حفاری به‌مثابه پاره‌کردن این کتاب است، نه ورق‌زدن آن.»

او با اشاره به تجربه کشورهای دارای تمدن کهن، مانند مصر یا ایتالیا، می‌گوید: «در بسیاری از این کشورها، بدون نقشه‌های لایه‌نگاری شهری، حتی طراحی مسیر مترو ممکن نیست. در ایران تا وقتی اتفاقی رخ ندهد، لایه‌ای هم کشف نمی‌شود. ما همچنان در عصر باستان‌شناسی واکنشی به‌سر می‌بریم، نه پیش‌نگرانه.»

در شهر تاریخی، نمی‌توان برنامه‌ریزی را با چشم‌ بسته انجام داد

«مینا اخلاقیان»، مدرس برنامه‌ریزی شهری با رویکرد تاریخی، معتقد است نبود نقشه‌های باستان‌شناسی، صرفاً یک نقص فنی نیست بلکه نشانه‌ای از فقدان درک تاریخی در حکمرانی شهری است: «توسعه شهری در بافت‌های تاریخی باید با نقشه‌های چندلایه طراحی شود؛ نقشه‌هایی که نه‌تنها کالبد، بلکه تاریخ زمین را نیز نشان دهند.»

اخلاقیان معتقد است: «شهرداری‌ها و دستگاه‌های خدمات‌رسان معمولاً نگاه کوتاه‌مدت دارند. آنها وظیفه تأمین خدمات جاری را دارند و لایه‌های تاریخی را مانع تلقی می‌کنند، نه سرمایه. تا زمانی‌که نهادهای مدیریت شهری از مرحله «تحمل تاریخ» به مرحله «مدیریت تاریخ» عبور نکنند، این تعارض ادامه خواهد داشت.»

آیا نقشه‌برداری ممکن است؟ یک پاسخ فنی

«وحید توکلی»، متخصص GIS و فتوگرامتر باتجربه در پروژه‌های زیرساختی در مناطق تاریخی، درباره اینکه آیا می‌توان با کمک فناوری از این چالش عبور کرد؟ به «پیام ما» می‌گوید: «فناوری‌های امروز به ما امکان نقشه‌برداری زیرسطحی بدون حفاری می‌دهند. ابزارهایی مثل ژئورادار (GPR)، روش‌های مغناطیس‌سنجی و تصویربرداری حرارتی می‌توانند در یک برنامه مدون، لایه‌های زیرزمینی را شناسایی و مدل‌سازی کنند.»

 درسی که باید از حفاری اخیر چهارباغ پایین اصفهان گرفت

رویداد اخیر در چهارباغ پایین اصفهان فقط یک هشدار محلی نبود؛ زنگ خطر فقدان سیاست جامع در شناخت و صیانت از لایه‌های باستانی زیر شهرها بود. اگر از این رویداد، درسی ملی گرفته نشود، هر پروژه عمرانی می‌تواند به یک فاجعه تاریخی تبدیل شود.