ابعاد پنهان سرقت قرآن‌های تاریخی

سرقت از «گنجینه ماهان» در جوار مزار شاه‌نعمت‌الله ولی در حالی صورت گرفته است که بارها کارشناسان درباره امنیت و شیوه حفاظت اشیا در این موزه هشدار داده و نسبت به نامناسب بودن وضعیت آن اعتراض کرده بودند. در تصاویر منتشرشده، سرقت قرآن‌های خطی مسجل است، اما بعد از اظهارات دادستان ماهان درباره این سرقت، معلوم شد علاوه‌بر نسخ خطی، چند قطعه سکه هم از این موزه به سرقت رفته است. «سینا بنی‌اسد»، دادستان عمومی و انقلاب ماهان، اعلام کرده است: «چند نسخه قرآن خطی و تعدادی سکه تاریخی از موزه شاه‌نعمت‌الله ولی به سرقت رفته است. تاکنون مدیر موزه و دو نگهبان بازداشت شده‌اند. فیلم‌های دوربین‌های مداربسته هم در حال بررسی تخصصی است. براساس بررسی‌های اولیه، چهره عامل اصلی سرقت شناسایی شده، اما هنوز هویت او مشخص نیست و دستگیر نشده است.» بنی‌اسد نبود یا ضعف در تجهیزات حفاظتی را یکی از دلایل اصلی این سرقت دانست و گفت: «شناسایی و بازگرداندن آثار تاریخی به موزه، اولویت اول ما در رسیدگی به این پرونده است. اگر در بررسی‌ها مشخص شود سازمان‌ها یا نهادهای مسئول در حفاظت از این مجموعه کوتاهی کرده‌اند، با آنها هم برخورد قانونی می‌شود و اعلام جرم صورت می‌گیرد.» طبق اعلام دادستان ماهان، قرار بود نمایندگانی از میراث‌فرهنگی درباره جزئیات این سرقت و آثار به‌سرقت‌رفته بررسی‌هایی انجام دهند، اما «محسن موحدی»، معاون میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌‌دستی استان کرمان، تنها به اعلام اینکه: «ما در جریان این سرقت قرار داریم و می‌دانیم این اشیا ارزش تاریخی و فرهنگی بالایی دارند» بسنده کرده و هنوز جزئیات مربوط به مشخصات و تعداد آثار به‌سرقت‌رفته مشخص نیست.

غفلت از مسئولیت قانونی
«محمدرضا کارگر»، رئیس اسبق اداره‌کل موزه‌های میراث‌فرهنگی، در گفت‌وگو با «پیام‌ما» درباره آثار در اختیار نهادهای خاص و شیوه حفاظت از آنها تأکید می‌کند: «در قانون اموال فرهنگی و تاریخی تأکید شده است وزارت میراث‌فرهنگی، اداره‌کل موزه‌ها و اداره اموال فرهنگی و تاریخی تنها نهاد رسمی در کشور هستند که باید حساب اموال فرهنگی و تاریخی را در اختیار داشته باشند. یعنی تمام موزه‌هایی که حتی وابسته به میراث‌فرهنگی نیستند، موظفند اگر شیء فرهنگی و تاریخی در اختیار دارند، اطلاعات یا فهرست آن را در اختیار این وزارتخانه قرار دهند تا در سامانه «جام» ثبت شود.» کارگر به کامل اجرا نشدن این قانون اشاره می‌کند و می‌گوید به‌رغم ابلاغ بخشنامه‌های متعدد در دولت‌های مختلف، هنوز سازمان‌ها و دستگاه‌ها خود را ملزم به ارائه فهرست آثار فرهنگی و تاریخی که در اختیار دارند، نمی‌بینند. او در ادامه با اشاره به سرقت اخیر از گنجینه ماهان می‌گوید: «سازمان اوقاف نیز موظف است اموال تاریخی و فرهنگی خود را شناسایی کند و اگر کارشناس ندارد، از میراث‌فرهنگی کمک بگیرد. میراث‌فرهنگی می‌تواند هم مشاوره بدهد و هم گروه‌های متخصص تأییدشده را معرفی کند. زمانی که این آثار در سامانه «جام» ثبت شوند، میراث‌فرهنگی می‌تواند شرایط حفاظت آنها را بررسی و ضوابط مربوطه را ابلاغ کند. این نهادها باید مخازن مناسب، ویترین‌های استاندارد و شیوه‌های نمایش متناسب داشته باشند. همچنین، برای نمایش آثار، باید مجوز موزه دریافت کنند که این مجوز نیز مستلزم رعایت استانداردهای حفاظت است.»

 حفاظت پیشگیرانه با ثبت اطلاعات اشیا تاریخی
رئیس اسبق اداره‌کل موزه‌های میراث‌فرهنگی درباره شیوه‌های حفاظت از اشیا در موزه‌ها می‌گوید: «برای حفاظت از آثار موزه‌ای، مجموعه‌ای از اقدامات تخصصی در نظر گرفته شده که شامل حفاظت فیزیکی، انسانی، الکترونیکی و شیمیایی است. در بخش فیزیکی، ابزارهایی مانند شیشه‌های ضدگلوله، قفل و نرده برای محافظت مستقیم از اشیا به‌کار می‌رود. پس‌ازآن، حفاظت انسانی مطرح می‌شود که حضور نگهبانان در مجموعه‌ها را شامل می‌شود. حفاظت الکترونیکی با استفاده از دوربین‌های مداربسته و تجهیزات هشداردهنده انجام می‌شود و باید متناسب با نوع آثار، محل نگهداری و شرایط محیطی طراحی شود. علاوه‌براین، حفاظت شیمیایی بر کنترل عوامل محیطی مانند رطوبت، نور، هوا و آلودگی‌های میکروبی تمرکز دارد و با توجه به جنس هر اثر، استانداردهای خاصی را رعایت می‌کند. اگر تمام این موارد در حفاظت به‌درستی اجرا شوند، می‌توان تا حد زیادی از سرقت یا آسیب به آثار جلوگیری و سلامت آنها را در موزه‌ها تضمین کرد.» او در ادامه تأکید می‌کند: «اما اقداماتی هم وجود دارد که می‌تواند زمینه سرقت را از بین ببرد؛ مثلاً اینکه موزه‌ها همه آثار خود را در سامانه «جام» ثبت کنند. اگر اشیا با مشخصات کامل در این سامانه ثبت شوند، این آثار برای پیگیری‌های بعدی کاملاً قابل‌شناسایی خواهند بود. درصورت سرقت، به‌محض رؤیت شیء در فرودگاه یا هر مکان دیگر، می‌توان به استناد اطلاعات ثبت‌شده در «جام»، مالکیت آن اثر را برای موزه مربوطه اثبات کرد. اگر شیء در جایی خارج از محیط و مخزن آن موزه یافت شود، سرقت تلقی می‌شود و موضوع از طریق پلیس بین‌الملل (اینترپل) و مراجع قضائی قابل‌پیگیری است. سازمان میراث‌فرهنگی نیز، به‌عنوان نهاد رسمی، می‌تواند بلافاصله به استناد اطلاعات موجود در سامانه «جام»، اقدامات قانونی لازم را انجام دهد. این اقدام، درواقع نوعی حفاظت پیشگیرانه است.» سازمان متولی آثار به‌سرقت‌رفته از گنجینه ماهان هنوز واکنشی نسبت به این اتفاق نشان نداده است. با توجه به اظهارات مسئولان میراث‌فرهنگی در طول سال‌های گذشته سازمان‌هایی مثل بنیاد مستضعفان، سازمان اوقاف و ستاد اجرایی فرمان امام الزامی برای ارائه فهرست آثار تاریخی در اختیارشان به میراث‌فرهنگی احساس نمی‌کنند و سکوت مسئولان این سازمان در مقابل این سؤال که آیا اطلاعات مربوط به اشیای این موزه در سامانه «جام» ثبت شده بود یا خیر، خبر از این دارد که این اقدام دست‌کم تا پیش از سرقت صورت نگرفته است.

سرقت قرآن‌های تاریخی از موزه شاه‌ نعمت‌الله ولی