بیکاری ۲۰۰ هزار بافنده فرش

«علیرضا نوین» در نشستی با حضور وزیر میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری با اشاره به اینکه درآمد صادرات فرش به ۴۰ میلیون دلار کاهش یافته است، خواهان توجه مضاعف وزارت میراث‌فرهنگی، به صنعت فرش تبریز شد. موضوعی که علیرضا نوین به آن اشاره کرده است، زنگ خطری است که سال‌هاست توسط کارشناسان و فعالان حوزه فرش به صدا درآمده است. به‌گفته کارشناسان، استان آذربایجان‌شرقی با دارا بودن بیش از ۲۰۰ هزار شاغل مستقیم و غیرمستقیم در حوزه فرش و تأمین معاش حدود ۵۰۰ هزار نفر از صنایع وابسته، هنوز یکی از قطب‌های اصلی این حوزه در کشور محسوب می‌شود. بااین‌حال، روند نزولی تولید و صادرات در سال‌های اخیر، بر وخامت وضعیت بازار این محصول نفیس ایرانی دامن زده است.

بهمن‌ماه سال گذشته بود که «محمدصادق حمیدیان»، رئیس اتاق بازرگانی فارس، اعلام کرد: «با بررسی یک دوره ۱۵ساله صادرات فرش کشورمان پی می‌بریم که صادرات این محصول ایرانی از عددی معادل دو میلیارد و ۷۰۰ میلیون دلار به کمتر از ۷۰ میلیون دلار در سال گذشته کاهش یافته که این اتفاق بسیار دردناک است. ایرانی بازارهای جهانی خود را از دست داده و اگر تمام فعالان این صنعت نیز تلاش کنند باز هم بازگشت فرش ایرانی به جایگاه قبلی که در جهان داشته به‌راحتی میسر نخواهد شد.» به‌گفته حمیدیان: «اعمال برخی محدودیت‌ها در بحث صادرات فرش ایرانی موجب شد رقبای ما در جهان با کپی‌برداری از نقشه‌های فرش ایرانی و بافت آنها در برخی کشورهای همسایه، نمونه‌هایی از فرش ایرانی را تولید و روانه بازار کنند.» به‌اعتقاد رئیس اتاق بازرگانی فارس: «در صنعت فرش اگر دولت‌ها اختیار را به بخش خصوصی واگذار می‌کردند، بخش خصوصی می‌توانست بازار جهانی و صادرات این محصول منحصربه‌فرد را به بهترین شکل مدیریت و در حوزه توسعه صادرات آن کار کند؛ اما صدور بخشنامه‌های غیرکارشناسی موجب محدود شدن صادرات شد و بازارهایی که تجار ما سال‌ها با تلاش ایجاد کردند، یک‌شبه از بین رفت. فرش تنها یک کالای صادراتی نیست، بلکه یک کالای فرهنگی و یک خدمت نیز محسوب می‌شود، اما این حوزه در مدیریت با سردرگمی مواجه شده و بسیاری از تصمیم‌گیری‌های تخصصی در این حوزه مغفول مانده است.»

بسیاری از فعالان این حوزه «فرش» را پرچم دوم کشور می‌دانند، نمادی که ایران را در دنیا با آن می‌شناسند. در جریان مراسم خاکسپاری پاپ در روزهای اخیر هم این موضوع باز هم در سطح جهان و بسیاری از رسانه‌های بین‌المللی مطرح شد که فرش ایرانی زینت‌بخش آیین خاکسپاری پاپ شده است. این نماد هویت فرهنگی اما با کاهش شدید صادرات و بی‌توجهی مواجه است. فعالان این حوزه هشدار می‌دهند که اگر حمایتی صورت نگیرد، این میراث تاریخی و فرهنگی فراموش خواهد شد. چندی پیش یکی از فعالان حوزه فرش درباره رقابت کشورهای منطقه با بازار ایران و جایگزینی محصولات آنها در دنیا با فرش ایرانی گفته بود: «فرش ایران همتا ندارد. پاکستان، هندوستان و نپال شاید امروز رقیب به حساب آیند؛ اما اگر ریشه‌یابی کنیم، می‌بینیم بسیاری از بافندگان ماهر آن کشورها ایرانی‌الاصل هستند که در گذشته به‌دلیل کم‌لطفی‌ها از ایران مهاجرت کرده‌اند. امروز همان‌ها سفارش‌های بزرگ فرش دریافت می‌کنند و موفق هم هستند، چون دانش و هنر این کار را از ایران برده‌اند.» «علی میرزازاده» در این گفت‌وگو با ایرنا گفته بود: «هنر فرش در ایران یک سرمایه فرهنگی مادر است. در سراسر دنیا، هر کسی که بخواهد بنای فاخر یا ویلایی مجلل بسازد، به فکر فرش ایرانی می‌افتد. چون فرش، نام ایران را با خود دارد. اما برای آنکه این هنر سرپا بماند، باید تبلیغات هدفمند و بازاریابی هوشمندانه داشته باشیم. متأسفانه طی سال‌های اخیر به فرش ایرانی کم‌لطفی شده و کمتر در شأن آن صحبت کرده‌ایم. تا جایی که صادرات فرش از میلیاردها دلار به چند ده میلیون رسیده است.» البته او معتقد است: «هنوز دیر نشده. ما می‌توانیم در منطقه خاورمیانه مشتریان جدیدی پیدا کنیم. بخشی از مشکل به تحریم‌ها برمی‌گردد. متأسفانه خودشان را هم از لذت دیدن و استفاده از فرش ایرانی محروم کرده‌اند. ۳۰ درصد صادرات فرش ایران به آمریکا اختصاص داشت، اما این بازار را از دست دادیم. در اروپا هم شاهد کاهش چشمگیر هستیم. باوجوداین، اگر تولیدکنندگان، صادرکنندگان و دولت با هم همکاری کنند، می‌توانیم دوباره به جایگاه نخست جهان برگردیم؛ چون ما واقعاً رقیب نداریم.» هرچند فعالان بخش خصوصی معتقدند دولت باید از این صنعت حمایت کند، اما حمایت‌های دولت بیشتر از منظر آنان به حوزه‌های تسهیلگری مربوط است، زیرا در سال‌های اخیر علاوه‌بر محدودیت مربوط به تحریم‌ها سنگ‌اندازی‌های دولتی در مسیر صادرات فرش هم این رکود را تشدید کرده است.