سی‌وسومین نمایشگاه فرش دستباف ایران، از ۱۷ تا ۲۱ ماه جاری با حضور تولیدکنندگان ۱۶ استان کشور و هیئت‌های دیپلماتیک از ۱۷ کشور برگزار می‌شود. این رویداد با هدف تقویت «دیپلماسی اقتصادی» و نمایش پتانسیل‌های این هنر-صنعت که ۹۰ درصد مواد اولیه آن در داخل تأمین می‌شود، برپا شده است.

حدود شش ماه از جایگزینی فرش‌های ماشینی با فرش‌های دستباف قدیمی در مسجد تاریخی نصیرالملک شیراز می‌گذرد؛ تغییری که پرسش‌هایی درباره سرنوشت فرش‌های دستباف این بنای وقفی و تاریخی ایجاد کرده است.

|پیام ما| شرکت سهامی فرش روزی بزرگ‌ترین تولیدکننده و صادرکننده فرش دستباف ایرانی بود، امروز اما در سکوتی سنگین تنها خاطرات افتخاراتش در دل اسناد خاک‌خورده باقی مانده است. چه شد که این نماد ملی و اقتصادی به این حال و روز افتاد؟ شرکت سهامی فرش ایران در سال ۱۳۱۴ با این هدف: «تثبیت جایگاه جهانی فرش ایرانی و ارتقای کیفیت تولید و توسعه صادرات» و با هویتی دولتی آغاز به کار کرد. از همان آغاز، نه‌فقط یک نهاد اقتصادی بلکه بازوی فرهنگی دولت در بازاریابی بین‌المللی برای فرش ایرانی بود. در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ شمسی، به یکی از موتورهای محرک تولید فرش کشور بدل شد؛ تولیدی که گاه از مرز ۵۰ هزار مترمربع در سال عبور می‌کرد. اقداماتی از جمله بافت بزرگ‌ترین فرش‌های دستباف جهان و تولید برخی از باکیفیت‌ترین فرش‌های سنتی ایرانی، نام این شرکت را در میان کلکسیونرها، بازارهای اروپایی، عربی و آسیایی به‌عنوان یک نشان استاندارد ملی مطرح کرد. اما چه شد؟ مسیری که با افتخار شروع شده بود، چگونه به اینجا رسید؟ برخی از کارشناسان معتقدند که تراژدی واگذاری‌ها، سوءمدیریت‌ها، انجماد تولید و فساد پنهان و پیدا این مجموعه را به رکود کشانده است.

«پشت انگشت‌ها و بند انگشت‌ها را نخ‌های عمودی ساییده بودند. پوست اول کنده شده بود و پوست نو، سفید و کبره‌بسته بود. کارگاه نیم‌تاریک بود و سه پله بزرگ از کف حیاط پایین‌تر بود... بچه‌ها مثل مارمولک به قالی نیمه‌بافته چسبیده بودند. روی رنگ‌ها کله می‌کشیدند. چشم‌ها در تاریک‌روشن قالیباف‌خانه برق می‌زد. چشم‌ها درشت و سیاه بودند و از ته گودی صورت‌های زرد، نخ را می‌پاییدند. نگاه‌ها و پنجه‌ها خسته و دقیق درگیر ساخت و پرداخت گل‌های ریز و درشت سرخ و زرد و شاخ و برگ‌های سبز قالی بودند.» در طول گفت‌وگو با «علیرضا چوبینه» وقتی او از لزوم توجه به ارگونومی در کارگاه‌های صنایع‌دستی و قالیبافی می‌گفت و از ضرورت توجه به سلامت هنرمندان، این تصاویر را که «هوشنگ مرادی کرمانی» در کتاب «بچه‌های قالیباف‌خانه» ترسیم کرده بود، مرور می‌کردم و قصه «اسدو» و «نمکو» در ذهنم جولان می‌داد. در روزگار آنها که این حرف‌ها جایی نداشت و این واژه‌ها حتی وارد دایره لغات علوم روز دنیا هم نشده بود. امروز اما بعضی قسمت‌های قصه عوض شده، علم می‌تواند به کمک هنرمندان بیاید؛ می‌تواند بخشی از آن آسیب‌هایی را که سال‌ها به جان بچه‌های قالیباف‌خانه نشست و تا آخر عمر هم رهایشان نکرد و باعث شد مثل اسدو؛ از قالی و قالیبافی و قالیباف‌خانه و «از آنها که با کفش روی قالی راه می‌روند» بدشان بیاید؛ از هنرمندان امروز دور کند. می‌تواند پلی باشد بین هنرهای اصیل ایرانی و سلامتی هنرمندان، تا همان اندازه که مخاطب از دیدن آثار هنری و صنایع‌دستی لذت می‌برد، هنرمند هم از فرایند تولید بدون فشار مضاعف و آسیب جسمی لذت ببرد. «علیرضا چوبینه» در حال حاضر استاد تمام گروه ارگونومی دانشگاه علوم‌پزشکی شیراز است. او در پژوهش‌هایی که تا به حال انجام داده، بارها به سراغ صنایع‌دستی رفته؛ تز دکترای خود را با موضوع «طراحی ارگونومیک ایستگاه کار قالیبافی» ارائه کرده و چندین جلد کتاب و صدها مقاله در این زمینه تألیف و منتشر کرده است. علاوه‌بر جوایز متعدد داخلی، در سال ۲۰۲۲ موفق به دریافت جایزه «Lifetime Achievement Award for Academic Research» از انگلستان شده و در سال ۲۰۲۴ نیز جایزه «گسترش ارگونومی در کشورهای در حال توسعه» را از انجمن بین‌المللی ارگونومی دریافت کرده است. با چوبینه درباره چالش‌ها و فرصت‌های جدیدی که در مسیر تحول صنایع‌دستی ایران با استفاده از اصول ارگونومیک وجود دارد، گفت‌وگو کردیم. او از تجربیاتش برای وارد کردن این تخصص به حوزه صنایع‌دستی گفت و از اهمیت این علم برای ارتقای سلامت صنعتگران و کیفیت محصولات صنایع‌دستی. از این گفت که هرگز لذت دیدن نتایج تلاش‌ها و پژوهش‌هایش را در سطح گسترده و در بازار صنایع‌دستی ایران تجربه نکرده است. او معتقد است یک حلقه گمشده در این حوزه وجود دارد، حلقه‌ای که باید حوزه تخصص ارگونومی را به حوزه تخصصی صنایع‌دستی وصل کند.

|پیام ما| رئیس مجمع نمایندگان آذربایجان‌شرقی با بیان اینکه کاهش صادرات فرش دستباف، بیکاری ۲۰۰ هزار بافنده استان و تعطیلی ۴۰۰ کارگاه و یک‌هزار و ۲۰۰ مغازه فروش فرش را در پی داشته است، گفت: «این موضوع باید در بالاترین سطح مطرح و برای رفع موانع و احیای جایگاه گذشته فرش تبریز برنامه‌ریزی شود.»

فرش دستباف ایران که روزگاری نماد فرهنگ و هنر ایرانی بود، امروز در بحران و رکود دست‌وپا می‌زند. مسئولان بی‌توجه، برنامه‌های ناقص و مشکلات ساختاری و زیرساختی، این هنر ملی را به ورطه نابودی کشانده‌ است. در این گزارش سه کارشناس برجسته این حوزه، در گفت‌وگو با «پیام ما» واقعیت‌های تلخی درباره وضعیت فرش دستباف کشور بیان می‌کنند.

|پیام ما| در سال‌های اخیر توجه به توانمندی‌ها و ظرفیت‌های روستایی اتفاقاتی را در زمینه گردشگری و صنایع‌دستی و به‌طور مشخص توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی رقم زده که تا حدی موجب متنوع‌سازی فعالیت‌های روستایی شده است. اما بررسی‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد آنچه در عمل اتفاق افتاده است با ظرفیتی که برای این امر در قانون در نظر گرفته شده، فاصله دارد و از طرفی ارائه تسهیلات در این زمینه بدون برنامه صورت گرفته است. در پژوهشی که این مرکز در روزهای اخیر منتشر کرده، ظرفیت‌ موجود در قانون «حمایت از توسعه و ایجاد اشتغال پایدار در مناطق روستایی و عشایری» و عملکرد وزارت میراث‌فرهنگی به‌عنوان متولی اصلی توسعه گردشگری و فعالیت‌های صنایع‌دستی مورد بررسی قرار گرفته است و نتایج نشان می‌دهد اهداف مربوط به تسهیلات در توسعه گردشگری و صنایع‌دستی در این قانون در هفت سال گذشته محقق نشده است.

|پیام ما | نمایشگاه صنایع‌دستی و گردشگری امروز در شهر جهانی فرش به کار خود پایان می‌دهد؛ نمایشگاهی که بنا داشت فرصت‌های گردشگری و صنایع‌دستی کشور را به نمایش بگذارد. اما این‌روزها گردشگری و صنایع‌دستی ایران هر روز بیش از قبل فرصت‌ها را به اخبار تلخ می‌بازند و میدان فعالیتشان هر روز کوچکتر از قبل می‌شود. با این‌همه، هنرمندان و فعالان این حوزه‌ها همچنان به کمترین امیدها دل بسته‌اند. تبریز و صنایع‌دستی همنشینی دیرینه با‌هم دارند و نمایشگاه صنایع‌دستی و گردشگری که با هدف ارائه ظرفیت‌های صنایع‌دستی و گردشگری در استان‌های مختلف برگزار شده بود، می‌توانست بهانه‌ای باشد تا به مهمترین ظرفیت صنایع‌دستی تبریز یعنی فرش دستباف توجه شود.

|پیام‌ما| مدیرعامل «صندوق صنایع‌دستی و فرش دستباف و احیا و بهره‌برداری از اماکن تاریخی کشور از ارائهٔ یک برنامه به معاونت میراث‌فرهنگی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی به‌منظور توسعهٔ احیا و کاربری دادن به ابنیهٔ تاریخی کشور خبر می‌دهد. یک عضو کمیسیون فرهنگی مجلس نیز گفته است مجلس از نهضت احیا حمایت می‌کند. با این‌حال، به‌نظر می‌رسد این صندوق در مدیریت بخش‌هایی که مستقیماً تحت وظایف سازمانی اوست نیز درست عمل نکرده. در آخرین گزارشی که مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در تاریخ تیر ۱۴۰۳ از عملکرد این دستگاه منتشر کرده است، اعلام کرده که «حدود ۹۴ درصد از وظایف مطرح در اساسنامهٔ صندوق به‌شکل مشروط و یا بدون عملکرد باقی مانده است.» حالا مدیرعامل این صندوق می‌گوید برنامهٔ ارائه‌شده به معاونت میراث فقط برای خانه‌های تحت‌پوشش صندوق نیست و ذیل وظایف حاکمیتی آن تعریف شده است.

هر سه حوزه زیرمجموعه وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی چالش‌های زیادی دارند؛ چالش‌هایی که موجب شده نه تنها این حوزه‌ها از صف تاثیرگذاری در توسعه پایدار جا بمانند بلکه حتی جایگاه اصلی خود را هم نداشته باشند. چالش‌ها از سطح مسائل کلان چون فراموشی، تخریب، کاهش قابل توجه گردشگری خارجی و ... گذشته و به تلاش برای بقا تبدیل رسیده است. این چالش‌ها اگرچه نسل به نسل از دولتی به دولت بعد منتقل شده‌اند، اما گرد زمان هم نتوانسته از اهمیت آن‌ها بکاهد. در این گزارش با کارشناسان حوزه‌های مختلف به گفت‌وگو نشسته‌ایم تا مهم‌ترین چالش‌های این حوزه را به دولت منتخب گوشزد کنند؛ هرچند به نظر می‌رسد انتخاب مدیران متخصص و آگاه می‌تواند گام بلندی برای رفع بسیاری از همین چالش‌های کهنه باشد. این در حالی است که رئیس دولت چهاردهم در کارزار انتخاباتی‌اش از راهبردهای کارشناسانه برای گره‌گشایی مشکلات حوزه‌های مختلف خبر داد و حالا کارشناسان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی می‌گویند چاره عبور از مشکلات این حوزه هم همین کارشناسی‌هاست.

کاهش فروش فرش ایرانی در بازار جهانی، مدت‌هاست که به موضوعی نگران‌کننده بدل شده و مهم‌ترین دلایل آن در تمام این سال‌ها نکاتی از جمله تحریم‌های اقتصادی، رقابت سایر کشورها و تغییر در ترجیح‌ مصرف‌کنندگان عنوان می‌شود. اما حالا برخی ادعا کرده‌اند، علاوه‌بر مسائل مطرح‌شده، کیفیت برخی فرش‌های ایرانی به دلایل مختلف کاهش پیدا کرده و این وضعیت از نگاه خریداران خارجی هم دور نمانده است. ادعایی که البته مورد تأیید متولیان این حوزه نیست و به‌گفتۀ رئیس کمیسیون فرش و صنایع‌دستی اتاق تعاون ایران به «پیام‌ ما»، فرش ایرانی تنها فرشی است که در دنیا شناسنامه‌دار شده و در سازمان بین‌المللی «DC1» ثبت جهانی می‌شود؛ به‌همین‌دلیل ادعای کاهش کیفیت آن صحت ندارد. اما چون در نمایشگاه‌های خارجی حضور نداریم، رقبا از هر ظرفیتی برای پایین‌‌آوردن جایگاه فرش دستباف ایران استفاده می‌کنند.