موزه‌ای برای یک جنایت

حدود ۱۰ سال از روزهایی که داعش تمام توان خود را برای نابودی آثار به‌جامانده از تمدن‌های بین‌النهرین به‌کار گرفته بود، می‌گذرد. افراطیون داعش در روزهایی که قدرت را به دست گرفتند، سعی داشتند با پتک و لودر حافظه بشری را از نمادهای غنی تاریخ و تمدن چندهزارساله این منطقه از جهان، پاک کنند تا راحت‌تر بتوانند بر جوامع بی‌تاریخ‌مانده حکومت کنند؛ همان راهی که طالبان در افغانستان رفت و دیگر تفکرات افراطی در تمام نقاط دنیا می‌روند: تخریب تاریخ و نوشتن تاریخی نو. اما تمام جنایات داعش در این منطقه، به تخریب موزه ارزشمند موصل و آثار بی‌نظیرش و یا با خاک یکسان کردن شکوه شهرهای باستانی نمرود و پالمیرا و هترا نبود. در همان روزها که آثار باستانی زیر پتک جاهلان برای همیشه تخریب می‌شدند، انسان‌های بسیاری هم در زندان‌های داعش و شهرهای تصرف‌شده توسط این گروه، در مواجهه با بدترین جنایات ضدبشری لحظات تلخ و پررنجی را از سر می‌گذراندند.

اسنادی از بزرگترین جنایت عصر حاضر

«عامر مطر»، روزنامه‌نگار سوری که برادرش در جریان تسلط داعش بر سوریه توسط نیروهای داعش ربوده شد و خود نیز چندبار به‌دلیل پوشش اخبار و اعتراضات جنگ داخلی سوریه زندان‌ را تجربه کرد، پس از خروج داعش از سوریه و عراق در سال ۲۰۱۷، به‌همراه همکارانش به زندان‌های داعش برگشت. در جریان بررسی‌هایی که این گروه داشتند، هزاران سند از اقدامات داعش به‌دست آوردند. در این میان، در بررسی بناهای به‌جا‌مانده از زندان‌های داعش، به دیوارنوشته‌های بسیاری از زندانیان دست پیدا کردند و آنها را هم مستندنگاری کرده‌اند. 

عامر مطر درباره دیوارنوشته‌های زندانیان به رادیو فرانسه گفته است: «زمانی که برای پوشش اخبار جنگ داخلی سوریه زندانی شده بودم، من هم اسمم را روی دیوار می‌نوشتم؛ چون نمی‌دانستم از زندان بیرون می‌روم یا مرا می‌کشند. مردم معمولاً نام خود را روی دیوار زندان می‌نویسند، این یک فریاد کمک است و در مواردی این دیوارنوشته‌ها داستان‌هایی را در مورد کسی که کشته شده است، روایت می‌کنند. آنها پیام‌هایی به آینده هستند.» مطر و همکارانش از فضای داخل زندان‌های داعش فیلم و عکس تهیه کردند و تمام اسناد را قبل از بین رفتن، ثبت کردند.

پس از خروج داعش از مناطق تحت اشغال این گروه در سوریه و عراق، مردم به شهرها بازگشتند و بسیاری از زیرساخت‌ها را دوباره بازسازی کردند. مطر در گفت‌وگو با رادیو فرانسه گفته است: «بسیاری از خانه‌ها، کلینیک‌ها، ساختمان‌های دولتی، مدارس یا مغازه‌ها تخریب شده بودند، اما بعد از خروج داعش مردم به آنها باز‌گشتند و شروع به تعمیر و بازسازی شهرها کردند. 

یکی از بناهایی که توسط مطر و همکارانش مستندنگاری شده، زندان «احدث» در غرب موصل است که براساس مستندات موجود، زندانیان امنیتی و زنان را به آن منتقل می‌کردند. براساس اظهارات زندانیانی که با آنها گفت‌وگو شده این زندان شامل اتاق‌هایی برای بازجویی و شکنجه، اتاقی برای قاضی شرعی، دو سلول گروهی برای مردان، بخشی برای زنان و اتاق‌های اداری بوده است. براساس گزارشی که در سایت این موزه درج شده است: «شکنجه در زندان احدث بسیار شدید بوده است. روش‌های شکنجه به شدیدترین شکل علیه زندانیان اعمال می‌شد. در ۴ آگوست ۲۰۱۴، کمتر از دو ماه پس از کنترل داعش بر منطقه، ائتلاف جهانی محل این زندان را بمباران کرد و زندانیان بسیاری در جریان این بمباران در این زندان کشته شدند.»

براساس گزارشی که حساب کاربری این موزه در توییتر منتشر کرده است: «در شب افتتاحیه بیش از هزار بازدیدکننده در یک تجربه تعاملی شرکت کردند و بااستفاده از فناوری واقعیت مجازی در شهر تاریخی موصل به گشت‌وگذار پرداختند تا تحولاتی را که این شهر در دوران داعش و نبردهای بعدی متحمل شده بود، کشف کنند.» تیمی که با این موزه آنلاین همکاری دارد، متشکل از صد حقوقدان، روزنامه‌نگار، مستندساز، پژوهشگر، هنرمند، معمار، کارشناس طراحی دیجیتال و… هستند که برای نگهداری و ثبت این تاریخ در حافظه بشریت تلاش می‌کنند و با مستند کردن ابعاد این جنایت، به‌دنبال عدالت و پاسخگو کردن جنایتکاران در عرصه بین‌المللی هستند.  

 هرچند نمی‌توان چشم بر فجایع انسانی که داعش در سوریه و عراق رقم زد بست و هنوز تصاویر جنایات بی‌محابای افراطیون این گروه در یاد بسیاری از مردم جهان مانده است، اما برای آنان‌که از اهمیت تاریخ برای انسان‌ها و آینده آگاه‌اند، کوباندن پتک بر تندیس نگهبان دروازه نرگال و منفجر کردن ستون‌های باستانی در پالمیرا، نیز جزو تصاویر جنایات فراموش‌نشدنی داعش است.

تفتیش عقاید از قرون وسطی تا امروز

شرح شکنجه‌هایی که در زندان‌های داعش صورت گرفته، در اسناد این موزه و دادگاه‌های صحرایی داعش، ‌شباهت‌های زیادی با شکنجه‌های قرون وسطی و دادگاه‌های انگیزاسیون دارد و در معنا شباهت بسیاری با جنایاتی که در پی تندروی‌ها و افراط‌گرایی‌های ایدئولوژیک در طول تاریخ رقم خورده است. امروز روایت تمام آن جنایات را می‌توان در موزه‌ها دنبال کرد.  

در برخی از شهرهای اروپا موزه‌هایی با عنوان «موزه شکنجه» وجود دارد که به‌مرور جنایات دادگاه‌های انگیزاسیون و شرح شکنجه‌ها و تفکری که منجر به بروز جنایات بزرگی در آن دوران شده، می‌پردازد. روسیه چندسالی است که در موزه‌ای به‌مرور جنایات «گولاک» پرداخته؛ جنایاتی که سیستم سرکوب شوروی در دوران استالین در حق انسان‌ها مرتکب شده است. لهستان هم روایت همین تفکرات افراطی را که منجر به جنایت انسانی در حق انسانی دیگر شده در «موزه آشویتس» مرور کرده است. آنچه از تمام این روایت‌ها و تمام روایات مشابه در موزه‌های مختلف در سراسر دنیا می‌توان استنباط کرد، این است که تمام حامیان و مروجان این تفکرات و اندیشه‌های افراطی، روزی نقشی در تاریخ ایفا کرده و حذف شده‌اند و شرح جنایاتشان امروز در موزه‌های مختلف نقل می‌شود.

مدیران موزه «زندان‌های داعش» مهمترین هدف خود را از گردآوری اسناد و روایات زندانیان داعش، این‌طور بیان می‌کنند: «هدف ما گردآوری اطلاعات و  cross-reference آنهاست. ما می‌خواهیم تیم‌های حقوقی در سراسر جهان از این منبع اطلاعاتی باخبر باشند و برای تحقیقات خود به اسناد ما مراجعه کنند.» این موزه که با عنوان «ISIS Prisons Museum IPM» شناخته شده است، خود را این‌طور معرفی می‌کند: «اینجا یک فضای تعاملی است که روایت‌های دیجیتال را برای افزایش آگاهی در مورد جنایات داعش و کمک به کشف سرنوشت کسانی که در زندان‌های داعش ناپدید شده‌اند، ارائه می‌کند.» این اسناد راوی روزهای سیاهی است که خاورمیانه در مقطعی از تاریخ پررنج خود از سر گذرانده است. داعش امروز کمتر مجالی برای جولان دادن دارد، مثل تمام افراطیونی که جایی در تاریخ متوقف شدند و داستان جنایاتشان در موزه‌ها نقل شد. یونسکو هدف خود را از برگزاری نمایشگاه «سه دیوار» از اسناد موجود در موزه زندان‌های داعش «جلوگیری از تکرار چنین فاجعه‌هایی در آینده» عنوان کرده است. هدفی که تمام موزه‌ها و نمایشگاه‌های مشابه از آشویتس تا گولاک و … دنبال می‌کنند.

دسترسی به فضا، اسناد و تصاویر تهیه‌شده توسط تیم این موزه، در سایت و شبکه‌های اجتماعی با عنوان ISIS Prisons Museum امکانپذیر است. نمایشگاه «سه دیوار» هم تا ۱۴ نوامبر در مقر یونسکو در پاریس برپاست.