نقشه شماره ۱، فرونشست کلانشهر مشهد را نشان داده است. در این نقشه، دو لکه بزرگ را مشاهده می‌کنیم که در امتداد یکدیگر قرار دارند. لکه بزرگ‌تر از ضلع شمالی ایستگاه راه‌آهن مشهد در قلب این شهر آغاز می‌شود و در مسیر جاده مشهد-قوچان تا ۹۴ کیلومتر ادامه می‌یابد و شهرهای محمدآباد و چناران و بخشی از توس (تا نزدیکی مقبره فردوسی) را در بر می‌گیرد. بر اساس این نقشه، بخشی از کنارگذر شمالی مشهد و تعداد زیادی روستا (دایره‌های سفیدرنگ) نیز در ناحیه فرونشستی هستند.

لکه کوچک‌تر که درضلع جنوب شرقی مشهد قرار دارد بخشی از ریل راه‌آهن خروجی از این کلان‌شهر را تحت تاثیر قرار داده و با ضلع جنوب شرقی فرودگاه هاشمی‌نژاد مماس است. حرم امام رضا (ع) نیز جایی بیرون از لکه‌های فرونشستی و دقیقا میان آن دو واقع شده است؛ به‌طوری‌که اگر فاصله هشت کیلومتری دو لکه را با خطی فرضی به هم وصل کنیم، از این بنای زیارتی-تاریخی خواهد گذشت.

مهدی معتق، استاد مرکز تحقیقات علوم زمین و دانشگاه لایپنیتز هانوفر ‌آلمان با اشاره به اینکه سدهای احداث‌شده اطراف مشهد اگر به‌درستی مدیریت شوند، باید از فشار تحمیل‌شده به منابع آب زیرزمینی این منطقه بکاهند، بیان کرد: یکی از اهداف مهم از ساخت این سدها تامین پایدارآب کشاورزی بوده است. پس باید قسمت مهمی از آب مورد نیاز کشاورزان از طریق این سد‌ها تامین شود و آن‌ها نباید آب مورد نیاز خود را با استخراج از چاه‌ها تامین کنند.

معتق افزود: اما به‌نظر می‌رسد که هم در شهرستان مشهد و هم در استان گلستان (که پیش از این گزارشی از وضعیت فرونشست آن در «پیام ما» منتشر شد)، سد‌ها نتوانسته‌اند نقش موثری در کاهش فشار به منابع آب زیرزمینی ایفا کنند و به‌سبب مدیریت بد منابع آبی، این فشار افزایش پیدا کرده است.

طبق آمار اعلامی توسط شرکت مدیریت منابع آب ایران در سال ۱۴۰۳، تعداد چاه‌های ثبت‌شده در استان خراسان رضوی به ۲۹ هزار ۹۲۱ حلقه می‌رسد. این درحالی است که بر اساس داده‌های اخذشده از وب‌سایت شرکت‌های عمرانی پیمانکار ساخت سد، خراسان رضوی از ۱۰۱ سد روی روان‌آب‌های خود میزبانی می‌کند. با در نظر گرفتن اینکه برای اکثر سدها بیش از یک هدف تعریف شده، جدول زیر نشان می‌دهد که چه تعداد سد برای هر یک از اهداف چهارگانه احداث شده است. بر این اساس، ۷۳ سد با هدف «تامین آب کشاورزی» در استان خراسان رضوی ساخته شده‌اند.

 خط و نشان فرونشست برای میراث ملی

همانطور که پیش‌تر توصیف شد، فرودگاه مشهد، آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی و حرم امام رضا (ع) هم‌اکنون در نزدیکی مرزهای فرونشستی هستند و ادامه روند فعلی برداشت آب از سفره‌های آب زیرزمینی می‌تواند باعث گسترش وسعت فرونشست تا محل استقرار این بناها شود. معتق درباره خطر فرونشست برای این سه بنا اظهار کرد: معمولا لبه‌های لکه‌های فرونشستی فارغ از کم یا زیاد بودن اندازه فرونشست سالانه‌شان گرادیان (اختلاف شدت فرونشست) بالاتری را تجربه می‌کنند و در مناطق با گرادیان بالاتر، ریسک تخریب، شکست و ترک‌خوردگی بناها بیشتر است.

این استاد دانشگاه لایپنیتز هانوفر ‌آلمان درخصوص اثرپذیری روستاها از فرونشست نیز گفت: ساختمان‌هایی که پی‌ریزی عمیقی ندارند و یا درمعرض نشست‌های تفاضلی هستند از فرونشست بیشتر آسیب می‌بینند. نقشه شماره ۱ نشان می‌دهد روستاهای زیادی در منطقه فرونشستی مشهد قرار دارند که احتمالا می‌توان آثار فرونشست را بر دیوارهای خانه‌های آن‌ها مشاهده کرد.

او درباره نقش روستا در فرونشست نیز بیان کرد: با توجه به آنکه معیشت روستاها به کشاورزی گره خورده است، وجود تعداد زیادی روستا در ناحیه فرونشستی این احتمال را تقویت می‌کند که برداشت آب سفره‌های زیرزمینی به قصد کشاورزی در این روستاها عامل مهمی برای فرونشست در منطقه است.

نتایج یک مطالعه منتشرشده در نشریۀ علمی «ساینس ادونسز» درخصوص فرونشست در ایران نشان داد که ۲۵۶ شهر ایران درگیر فرونشست هستند. فرونشست‌ها خطری جدی برای زیرساخت‌هایی مانند خطوط مترو، جاده‌های اصلی، خطوط راه‌آهن و جاده‌های کامیون‌رو هستند. بر اساس اطلاعات سامانه جامع نقشه فرونشست‌های ایران شهرستان مشهد نزدیک به ۳.۴ میلیون نفر جمعیت دارد و هشت درصد از مساحت آن درگیر فرونشست است. بیشینه فرونشست در این شهرستان به ۱۹ سانتی‌متر در سال می‌رسد. این ارقام در سطح استان نیز تکرار می‌شوند. یعنی هشت درصد از مساحت کل استان خراسان رضوی شاهد فرونشست با بیشینه ۱۹ سانتی‌متر در سال است.

یک پژوهش چاپ‌شده در مجله ساینس ادونسز (Science Advances) نشان داد که خراسان رضوی با تولید ۶ درصد از محصولات کشاورزی کشور چهارمین استان ایران با بیشتری حجم تولید این محصولات است. این استان شاهد حدود ۳۸۰ میلیون مترمکعب برداشت آب زیرزمینی در سال است و این در حالی است که سهم آن از کاهش آب‌های زیرزمینی کل کشور ۲۲ درصد است. همچنین در خراسان رضوی ۸۹ هزار نفر در مناطقی سکونت دارند که خطر فرونشست در بالاترین حد برآورد می‌شود.