آیین تعزیه، تنها مخاطب هنر زره‌بافی

زره‌بافی برای زنده‌ماندن به ایده‌های نو برای به‌روزکردن بازار مخاطبان نیاز دارد

13 تیر 1403، 20:37

تا چند روز دیگر با آغاز ماه محرم، آیین تعزیه دوباره رونق می‌گیرد و میهمان مراسم تعزیه می‌شویم. هنر «زره‌بافی» هم با مراسم تعزیه پیوند دیرینه دارد و یکی از بازارهای اصلی زره‌بافی همین لباس‌های تعزیه است. زره، تن‌پوشی از مفتول‌های فلزی است که در زمان قدیم از سوی سربازان استفاده می‌شد و بعدها برای اجرای آیین تعزیه راه خودش را ادامه داد.

زره‌بـافی یـا هـمان هـنری کـه از درهـم‌ تنیده‌شدن مفتول‌های فلزی به شکل کلاه و زره حاصل می‌شود، سال‌هاست سراشیبی فراموشی را با سرعت طی می‌کند و تعداد انگشت‌شمار هنرمندان زره‌باف در قزوین مشغول این هنر هستند؛ هنری که از عصر «شاه‌طهماسب اول صفوی» در ایران رواج دارد.

هنر زره‌بافی

زره در واقع نیم‌تنه‌ای است آستین‌کوتاه و جلوباز از آهن و فولاد که بافتی حلقه‌ای دارد و جنگجویان روی لباس‌های خود در هنگام جـنگ می‌پوشیـدنـد. «زرۀ داوودی» کـه محکم و ریزبافت بوده و «زرۀ معمولی» که دانه دانه حلقه‌های فولاد را با هم می‌بافتند و بالشتکی را در بالا و یقه پشت گردن می‌دوختند، از انواع رایج زره بوده.

«محمداسماعیل حسنی» از استادان زره‌بافی در قزوین: یکی از علت‌های فراموشی هنر زره‌بافی، معرفی نشدن آن از سوی رسانه‌هاست و استفاده آن فقط در اجرای نمایش‌های آئینی است

کوتاه و مختصر دربارۀ زره‌بافی می‌توان گفت که زره‌بافي از درهم‌ تنيدن مفتول‌هاي فلزي براساس الگـوي تن‌پوش و كلاه‌خود به دسـت مـي‌آيد و يكي از هنرهراي بسيار قـدیمی اســت. براسـاس برخري اشعار، حـضرت داوود (ع) به هنر فلزكاري برای توليد لباس‌هاي جنگي اشتغال داشـته و همین گواه تاریخی، نشان از قدمـت این هنر دارد. برخی از شرابه‌های کلاه‌خود پر از نوشته است؛ نوشته‌هایی به خط «کوفی» یـا «بنـایی» از جمله: «لاحول‌‌ و لاقــوه‌ الا بـاللـه»، «ان‌الحـسیـن مـصـباح‌الـهدی و سفینه‌النجاه»، «اللهم صل علی محمد و آل مـحـمـد»، «کـثیـراً کثـیراً تســلیما»، «سبحـان‌الله»، «اللـه‌اکبـر»، «مـحـمـد رسـول‌الله» و «عـلـی». بـرای ایـجاد ایرن نوشته‌ها، هنرمند باید زنجیرهای حاصل از مفتول‌های فلزی را درست مثل نقشۀ قالی به هـم ببـافد. هــرچـه بافـت از ظـرافت و ریزبافتـی بیـشتری بـرخـوردار باشـد، کار هنرمند سخت‌تر و مهارت‌اش بیشتر عیان می‌شود.

خاستگاه زره‌بافی

سراغ پیشکسوتان زره‌بافی را باید از قزوین، اصفهان و مرکزی گرفرت. رونق این هنر در قزوین به چشم مـی‌خـورد و تعداد اندکی زره‌باف در ایـن اسـتـان‌ها مـشغول فعالیت هستـند. هـنر زره‌بافی به‌عنـوان یکی از هنرهای اصـیل قزویـن، در سـال ۱۳۸۹ در فهرست میراث معنوی قزویـن ثبـت مـلی شد. «آرتور پوپ»، مورخ آمریـکایی نیز در کتاب «بررسی هنر ایران» این‌طور آورده: «لباس‌هـای سربـازان هخامنشـی نشـان مری‌دهـد کـه زره‌بافی برای درسـت کـردن لبـاس سـربازان شغـلی بـوده کره ایرانیان اختـراع کـرده‌انـد.» بعـد از رسمـی شـدن مذهـب شیـعه در ایـران در عـهد صفـوی و اجرای مداوم تعزیه در محافل، هنر زره‌بافی هم رونق گـرفت؛ از آن روزگـار ۵۰۰ سال می‌گذرد. پـژوهش‌ها نشان می‌دهد دربارۀ هنر زره‌بافی، اکثر تعزیه‌خوان‌ها به زره‌بافی و هنرهای وابسته به نمایش تعزیه‌خوانی آشـنایی داشتـنـد.

در واقـع تعـزیه‌خوان‌ها هنرهایی چـون زره‌بـافی، شـناخت ابزار، شناخت موسیقی و ادوات موسیقی مرتبط با تعزیه (طبل، شیپور، قره‌نی)، شناخت صدا و ریتم آواز و شناخت حرکات نمایشی متناسب با دیالوگ را می‌دانستند. بیشتر هنرمـندان تعزیه‌خـوانی قـزوین از جمله «احسـان‌الله کـریمـی»، «حاج‌اسمـاعیل بابایی»، «حاج‌منصـور کـاظمی»، «عبدالله جـعفری»، «حـاج‌محـمـد بـابـایـی» و «حاج‌عباس زمانی» علاوه‌بر تعزیه‌خوانی، با هنر زره‌بافی نیز آشنایی داشتند.

کاربرد زره‌بافی

حالا که دیگر خبری از میدان‌های جنگ با سربازهای زره‌پوش نیست، نمود این هنر را فقط باید در راستای هنر نمایش، تئاتر، شبیه‌خوانی و تعزیه بیشتر در ایام محرم و صفر و در برنامه‌ها و مراسم مذهبی تماشا کرد. سـاخت سریال‌های تاریخی و نیاز به تهیۀ لبـاس و ادوات جنگی قدیم، باعث می‌شـود گهگاهـی از هـنرمندان زره‌باف سراغی گرفته شود.

«محـمداسـماعیل حـسنی» از استرادان زره‌بافی در قزوین، این روزها در کارگاه خود که تنـها کارگاه زره‌بافی قزوین است، مشـغول زره‌بافی‌هایی است که از مشتری سفارش می‌گیرد. او معتقد است یکی از علت‌های فراموشی هنر زره‌بافی، معرفی نشدن آن از سوی رسانه‌هاست و استفادۀ آن فـقط در اجرای نمایش‌های آیینی است. او می‌گوید: «زره‌بافی اگر به اشکال دیگری از جمله تزئینات منزل استفاده و به‌روزآوری شود، می‌توان آن را به‌خوبی، حفاظت و معرفی کرد.»

صفر تا صد هنر زره‌بافی

مفتـول‌هاي فلزي با دستان هنرمند و بهره‌مندی از میله‌های فلزی نازک و ضخیم به حلقه‌هایی برای بافـت تبدیل می‌شود. مفتـول‌هاي مخـصوص زره‌بافـي بـه‌طور معمول از جنس آهن، مس، برنج و استيل به ضخامت یک میلی‌متر است. «دریل» هم یکی از ابزارهای زره‌بافی است. با كمك دريل و ميله‌هاي مخصوصي كه روي دريل بسته مي‌شود، مفتول‌ها به شكل فنر در مي‌آيند. در اين مرحله دريل توسط گيره‌اي كه به ميز كار بسته شده، ثابت می‌شود. ميلۀ موردنظر كه ضخامت آن باتوجه‌به قطر داخلي حلـقه‌ها متفاوت است، به دريل بسته شده و با روشن شدن دريل مفتول دور آن پـيچيده و فنر تشكيل مي‌شود.

هنرمند برای بریدن مفتول‌هایی که به‌صورت فنر درآمده، از کاتر استفاده می‌کند. بعد از آن، حلقـه‌های تهـیه شـده از مفـتول‌ها براساس اندازه‌ای که دارد و ایدۀ هنرمند بافته می‌شود. واحدهاي ابتدايي برای بافت ۵ حلقه دارد. به این شکل كه ۵ حلقه درون یک حلقه قرار مي‌گيرد. تكثير اين واحدها و اتصال آن‌ها به يكديگر، موجب پيدايش بافتي منسجم مي‌شود و با كمك الگوهاي مناسب به فرم‌هاي زره و كلاه‌خود می‌رسد؛ به‌عنوان مثال، ۲۶ واحد براي زرۀ سايز نوجوانان توليد مي‌شود. براي ايجاد نقش در بافت، از فلزهايي با رنگ‌هاي مختلف استفاده می‌شود. برای اتصـال قطعاتي از بافـت بـه يكـديگر، از «پرچ» استـفاده می‌شود. الگـوی بافت زره در قزوین چهار تکه است و آسـتین هـم در چـهار تکۀ جداگانه بافته شده و سپس به بالاتنه وصل می‌شود. این شیوه باعث می‌شود بازیگر در هنگام بازی راحت باشد و به‌راحتی دست خود را بالا ببرد. روش اتصال آستین‌ها در زره‌بافی قزوین شیوه‌ای ابداعی به شمار می‌رود که برای اولین بار توسط استاد «منصور کاظمی» استفاده شد. این شیوه نسبت به شیوه‌های رایج پیشین ساده‌تر است. از ابداعات دیگر منصور کاظمـی در این زمینه، تسهیل در تبدیل سیم مفترول به فنر و خورد کردن سیم‌هاست که در گذشـته بسـیار سخـت و به‌صـورت دسـتی انـجام می‌شد.

به اشتراک بگذارید:

برچسب ها:

میراث فرهنگی