علیرضا زمانی، عنکبوت‌شناس ایرانی و پژوهشگر دانشگاه تورکو در فنلاند، به‌همراه دو همکار خود موفق به دریافت جایزه پژوهشی E.O. Wilson سال ۲۰۲۴ شد. این جایزه به مقاله‌ای در زمینه روابط بوم‌شناختی و سازگاری‌های تکاملی عنکبوت‌های پشمالو (تارانتولاها) تعلق گرفت.

آمستردام آشغال‌ها را به گنج بدل می‌کند

در سال‌های اخیر توجه به ظرفیت‌های طبیعی مناطق چهارگانه ‌و تالاب‌های تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست افزایش یافته است. در این راستا واژه‌های متعددی نظیر «تفرج»، «گردشگری»، «گردشگری پایدار»، «طبیعت‌گردی پایدار»، «طبیعت‌گردی مسئولانه»، «اکوتوریسم» و ... درباره بهره‌برداری از ظرفیت‌های طبیعی مناطق چهارگانه و تالاب‌های تحت مدیریت استفاده می‌شود. همچنین، در مواردی این واژه‌ها با یکدیگر تعویض و جایگزین و منجر به سیاستگذاری‌های نادرست می‌شوند، به‌عنوان مثال در نشریه شماره ۲۵۷ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی تحت عنوان دستورالعمل تهیه طرح مدیریت مناطق تحت حفاظت، بر تفرج متمرکز و گسترده در مناطق چهارگانه تحت مدیریت تأکید شده است و یا در آیین‌نامه طبیعت‌گردی، اجرای طرح‌های طبیعت‌گردی در مناطق چهارگانه مدنظر است. در این نوشتار سعی شده است به‌شکل دقیق‌تر به تفاوت‌های این مفاهیم پرداخته و درنهایت مشخص شود چارچوب درست در مناطق چهارگانه و تالاب‌ها کدام است.

|پیام ما| چشمه «آب سفید» در استان چهارمحال‌وبختیاری به‌عنوان منبع پایدار برای تأمین آب شرب شش شهر و ۱۱۵ روستا تعیین شده است. این درحالی‌است که آب‌سفید در محدوده امن منطقه حفاظت‌شده سبزکوه است. عنوان تأمین آب شرب برای این پروژه فشارهای سیاسی و اجتماعی را برای تصمیم‌گیران دوچندان کرده و سازمان محیط‌زیست را بر دوراهی تأمین نیاز مردم و حفاظت سایر زیست‌مندان قرار داده است؛ درحالی‌که بررسی دقیق‌تر موضوع زوایای دیگری را روشن می‌سازد که تأمین آب از آب‌سفید لزوماً ارزان‌ترین و پایدارترین گزینه نیست.

«مسئولیت تصادف یوز را نمی‌پذیرم، ان‌شاءلله تصادفی نخواهیم داشت.» این گفته «موسی بزرگی»، رئیس‌پلیس راهور استان سمنان و از موافقان برداشته شدن محدودیت سرعت در محور عباس‌آباد شاهرود است؛ همان جاده‌ای که تاکنون ۱۳ یوز بر اثر تصادف در آن کشته شده‌اند. در جلسه‌ای که چهارشنبه ۲۲ اسفند ۱۴۰۳ در استانداری سمنان با موضوع ستاد اجرایی خدمات سفر نوروز برگزار شده بود، بحثی درباره برداشته شدن محدودیت سرعت در این جاده پیش آمد. موسی بزرگی درباره گله و شکایت‌های مردم درباره محدودیت سرعت سخن گفت و گروه دیگری از مدیران نیز اعلام کردند موافق برداشته شدن محدودیت سرعت هستند. همان زمان که استاندار و مدیران دولتی درباره افزایش سرعت در محور عباس‌آباد به‌عنوان یکی از حادثه‌خیزترین محورهای استان صحبت می‌کردند‌،‌ مجموعه دولت در حال رایزنی برای اطلاع‌رسانی بیشتر به مردم درباره پویش «نه به تصادف» و ترغیب آنها به کاهش سرعت بود. وزارت بهداشت در هفته‌های اخیر آماری را در اختیار رسانه‌ها قرار داد که براساس آن، سرعت غیرمجاز در کنار عدم رعایت فاصله ایمنی،‌ رانندگی خطرناک و سبقت غیرمجاز دلیل ۵۰ درصد از علل تصادف در ایران هستند.

«خروج هر زن از حفاظت ضرر بیشتری به جامعه زنان حفاظتگر خواهد زد». این گفته «عطیه تک‌تهرانی»، کارشناس حیات‌وحش، را گرچه درباره جامعه محدود مردان حفاظتگر هم می‌توان به کار برد، اما اگر پیکره نحیف زنان حفاظتگر را در نظر بگیریم، آنگاه می‌بینیم نگهداشتن هر کدام از این زنان برای حفاظت از تنوع زیستی ایران چقدر ضروری است. زنانی که با انواع و اقسام محدودیت‌ها در کارشان مواجهند و باز به‌گفته این کارشناس حیات‌وحش شرایطشان با وضعیت ایده‌آل فاصله دارد. عطیه تک‌تهرانی نامش با یوزپلنگ آسیایی گره خورده است. او از سال ۱۳۹۰ تا امروز که ۱۳ سال از آن تاریخ می‌گذرد، برای حفظ این گونه تلاش کرده؛ آن‌هم در شرایطی که تعداد کارشناسان زن در حوزه گوشتخواران بسیار محدود است و در زمینه یوزپلنگ هم حساسیت‌های فراوانی وجود دارد. در ماه‌های اخیر البته تک‌تهرانی به‌همراه پنج کارشناس دیگر حوزه حیات‌وحش با مشکل جدیدی هم مواجه شده؛‌ در نامه‌ای نام این حفاظتگر آمده و ورودش را به مناطق تحت‌مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست ممنوع کرده‌اند. در گفت‌وگو با این کارشناس حیات‌وحش از او پرسیدم چه زمانی وارد عرصه حفاظت شد، با چه مصائبی به‌عنوان یک زن در عرصه کار میدانی مواجه بود و این نامه چه شرایطی را برایش رقم زده است.

در سال‌های اخیر، اخبار متعددی درباره تلاش مردم منطقه گلیران در بندپی شرقی مازندران برای مقابله با تخریب محیط‌زیست منتشر شده است. اهالی این منطقه، که قرن‌ها در هم‌زیستی مسالمت‌آمیز با طبیعت زندگی کرده‌اند، اکنون با چالشی بزرگ مواجه شده‌اند: نابودی جنگل‌های هیرکانی، جاده‌سازی‌های بی‌رویه و توسعه معادن که بقای این اکوسیستم ارزشمند را تهدید می‌کند. جنگل‌های گلیران، بخشی از جنگل‌های هیرکانی با قدمتی بیش از ۴۰ میلیون سال هستند که به‌عنوان میراث طبیعی جهانی ثبت شده‌اند. این جنگل‌ها علاوه‌بر ارزش اکولوژیکی، نقش حیاتی در تولید و تنظیم آب، تقویت سفره‌های زیرزمینی و تأمین آب رودخانه بابل‌رود ایفا می‌کنند. رودخانه‌ای که آبیاری بیش از ۵۰ هزار هکتار از اراضی شالیزاری بابل را ممکن می‌سازد. اما این میراث گران‌بها، امروز زیر تیغ توسعه ناپایدار و شاید مافیایی قرار گرفته است و این درحالی‌است که نایب‌رئیس فراکسیون محیط‌زیست به «پیام‌ما» می‌گوید احتمال این که پروژه گازرسانی به منطقه در واقع پوششی برای توسعه معدن زغال‌سنگ باشد وجود دارد. بنابراین، از تمام نهادهای رسمی دولتی و مردمی و رسانه‌ها که اطلاعات دقیقی در این باره دارند می‌خواهم این گزارش‌ها را در اختیار ما بگذارند تا ورود مجلس و فراکسیون محیط‌زیست به این قضیه تسریع شود.

گروهی از دانشمندان و اقتصاددانان حفاظت از محیط زیست می‌گویند که برخی تلاش‌ها برای حفظ یا بازگرداندن زیستگاه‌های طبیعی حیات‌وحش می‌تواند بر سایر زیستگاه‌های با اهمیتی که در نقاط دیگر کره زمین قرار دارند، فشار وارد کند که این به نفع حفظ تنوع زیستی نیست. در سال‌های اخیر جنبش بازگرداندن زیستگاه‌های وحشی در بخش‌های اروپا قوت گرفته است و گروه‌های محتلف تلاش کرده‌اند تا بخش‌هایی از زمین‌هایی که کاربری کشاورزی و دامپروری داشته‌اند دوباره به حالت طبیعی بازگردانند. این اقدام در اصطلاح «بازوحشی‌سازی» (Rewilding) نام دارد و گاهی نیز تحت‌عنوان مسئولیت اجتماعی یا برنامه پایداری شرکت‌های کشاورزی صنعتی انجام می‌شود. بااین‌حال، مطالعات جدید نشان می‌دهد این اقدام اگرچه به‌ظاهر اقدامی به‌نفع حیات‌وحش و تنوع‌زیستی است، اما در مقیاس جهانی می‌تواند به کاهش شدیدتر جمعیت حیات‌وحش و از دست رفتن تنوع‌زیستی در سیاره منجر شود.