یک گروه پژوهشی از بیش از دوازده مؤسسه در سراسر جهان به رهبری دانشگاه «کمبریج» تلاش دارند تا مفهومی را برای جامعه جهانی جا بیندازند؛ «نشت تنوع‌زیستی». این مفهوم به‌معنای جابه‌جایی فعالیت‌های انسانی آسیب‌رسان به نقاط دیگری از طبیعت است. به بیان دیگر، وقتی با هدف حفاظت یا بازوحشی‌سازی یک عرصه، فعالیت‌های انسانی مانند کشاورزی، دامپروری و… را از آن عرصه خارج می‌کنیم، مجبوریم زمینی دیگر را که مقررات حفاظت یا بازوحشی‌سازی در آن جاری نیست، برای این کار اختصاص دهیم. اما ممکن است این عرصه جدید از نظر تنوع‌زیستی وضعیتی غنی داشته باشد و با این کار عملاً آن زیستگاه جدید را دستخوش تغییراتی کرده‌ایم که به‌نفع تنوع‌زیستی نیست. دراین‌صورت می‌گوییم نشت تنوع‌زیستی اتفاق افتاده است. فرقی هم نمی‌کند این عرصه جدید داخل مرزهای جغرافیایی همان کشور باشد یا آنکه در کشور یا حتی قاره‌ای دیگر واقع شده باشد. 

این گروه پژوهشی در مقاله‌ای با عنوان «زمان رفع نشت تنوع‌زیستی است» (Time to fix the biodiversity leak) که هفته گذشته در مجله «ساینس» (Science) منتشر شد، استدلال می‌کنند بازگرداندن زمین‌های کشاورزی در کشورهای صنعتی که سطح تنوع‌زیستی پایینی دارند، ممکن است در مقیاس سیاره‌ای، به‌جای منفعت آسیب بیشتری داشته باشد. آنها همین موضوع را درباره جنگل‌های تجاری هم گفته‌اند. این جنگل‌ها، به عرصه‌های پوشیده از درخت معمولاً تک‌گونه گفته می‌شود که با هدف برداشت چوب به‌صورت دست‌کاشت ایجاد شده‌اند یا آنکه در یک جنگل طبیعی با همین هدف، درختکاری مداوم انجام شده است و تنوع‌زیستی عرصه به‌کلی دستخوش تغییر و کاهش شده است.

نشتی که نادیده گرفته شد

این پژوهشگران می‌گویند موضوع نشت، ناشناخته و جدید نیست و از چند دهه قبل درباره آن صحبت شده است. بااین‌حال، در برنامه‌های حفاظت از تنوع زیستی تا حد زیادی نادیده گرفته شده است: «این اقدامات هم ایجاد ذخایر طبیعی جدید و هم سیاست‌های محیط‌زیست اتحادیه اروپا را تضعیف می‌کند.» آنها در مقاله خود در مجله ساینس اضافه کرده‌اند: «حتی چارچوب جهانی تنوع‌زیستی سازمان ملل متحد که هدف حفاظت از ۳۰ درصد از خشکی‌ها و دریاهای جهان را دنبال می‌کند نیز هیچ اشاره‌ای به مشکل نشت نکرده است.» 

بهایی که دیگران می‌پردازند

پروفسور «اندرو بالمفورد» (Andrew Balmford) از گروه جانورشناسی دانشگاه کمبریج می‌گوید: «ازآنجاکه کشورهای مناطق معتدل مانند اروپا زمین بیشتری را به‌صورت طبیعی و دست‌نخورده باقی می‌گذارند، کمبودهای ناشی از تولید مواد غذایی و چوب باید در جایی جبران شود.» 

او اضافه می‌کند: «بسیاری از این اتفاقات احتمالاً در عرصه‌هایی از جهان که تنوع‌زیستی بیشتری دارند، اما اغلب کمتر مقررات حفاظت در آنها جاری است، مانند آفریقا و آمریکای جنوبی، اتفاق می‌افتد. در واقع مناطقی که برای طبیعت اهمیت بیشتری دارند، احتمالاً بهای تلاش‌های حفاظتی در کشورهای ثروتمند را خواهند پرداخت، مگر اینکه برای رفع این نشت تلاش شود.» 

یکی دیگر از نویسندگان مقاله، پروفسور «برندن فیشر» (Brendan Fisher) از دانشگاه «ورمونت» (Vermont) در نیوانگلند ایالات متحده نیز می‌گوید: «اولین کاری که باید انجام دهیم این است که به‌طور جمعی وجود این نشت‌ها را بپذیریم. اگر اعتراض به امتیاز قطع درختان در ایالات متحده تقاضا برای خمیر کاغذ [تولیدشده از درختان] مناطق استوایی را افزایش دهد، بعید است که به تنوع‌زیستی کمک کنیم.» 

دکتر «بن بالمفورد» (Ben Balmford) از دانشگاه «اکستر» (Exeter) انگلستان هم گفته است: «این موضوع توجه بسیار بیشتری را از سوی بخشی می‌طلبد که به‌دنبال شکل‌دادن به نحوه مدیریت ۳۰ درصد از سیاره‌ای است که گرسنه‌تر است.» 

آسیب احتمالی به تنوع‌زیستی با حفاظت از آن!

نه‌فقط مسائل مربوط به حفاظت از تنوع‌زیستی و تلاش‌های جهانی برای حفظ آن، که موضوع «نشت» در حال حاضر یک مشکل اصلی برای فعالیت‌های مربوط به اعتبارات کربن مرتبط با حفظ جنگل‌ها است. پژوهشگران می‌گویند همان‌طورکه مناطق حفاظت‌شده می‌توانند جنگل‌زدایی در داخل مرزهای خود را کند کنند، اما درعین‌حال شواهدی هم وجود دارد که نشان می‌دهد حفاظت از مناطق می‌تواند فعالیت‌های مخرب را به‌سادگی به مناطق همسایه منتقل کند. نه‌فقط مناطق همسایه، حتی این انتقال می‌تواند جابه‌جایی بسیار زیادی داشته باشد. به‌عنوان یک نمونه واقعی، تلاش‌ها برای حفاظت از جنگل‌های قدیمی شامل غرب اقیانوس آرام منجر به افزایش درختکاری (افزایش تعداد پایه‌های یک گونه تجاری مطلوب و کاهش تنوع گونه‌های طبیعی) در سایر مناطق آمریکای شمالی شد. 

محققان با استفاده از داده‌های غذا و تنوع‌زیستی در دنیای واقعی بررسی کردند که چگونه نشت ناشی از ایجاد مناطق حفاظت‌شده جدید در دو پروژه حفاظتی فرضی می‌تواند بر تنوع‌زیستی جهانی تأثیر بگذارد. آنها دریافتند بازگرداندن منطقه قابل‌توجهی از مزارع سویای برزیل، تولید را به کشورهایی مانند آرژانتین و ایالات متحده سوق می‌دهد، اما ازآنجاکه برزیل برای تنوع‌زیستی بسیار مهم است، دستاوردهای حفاظتی محلی می‌تواند حدود پنج برابر بیشتر از آسیب‌های جابه‌جایی باشد. بااین‌حال، اگر مساحتی معادل زمین‌های زراعی بریتانیا برای طبیعت بازیابی شود، تأثیرات برعکس خواهد بود. در اینجا، تولید به استرالیا، آلمان، ایتالیا و اوکراین منتقل می‌شود. ازآنجاکه بریتانیا گونه‌های کمتری نسبت به سایر کشورها دارد، آسیب ناشی از نشت می‌تواند پنج برابر بیشتر از منافع محلی برای تنوع‌زیستی بریتانیا باشد. 

چه باید کرد؟

باوجوداین، کارشناسان راه‌هایی را برای کمک به جلوگیری از نشت تنوع‌زیستی ارائه کرده‌اند. آنها از دولت‌ها و سازمان‌های حفاظت از محیط‌زیست می‌خواهند هنگام اتخاذ سیاست‌های محیط‌زیستی در سطح ملی و جهانی، موضوع نشت را جدی‌تر بگیرند. آنها همچنین خاطرنشان می‌کنند که اگر در پروژه‌های حفاظت از زیستگاه‌ها همکاری‌هایی در جهت کاهش تقاضای کالای تولیدشده (به‌ویژه کالاهای پرمصرف مانند گوشت قرمز) با بخش‌های دیگر انجام شود، نشت می‌تواند کاهش یابد. 

محققان می‌گویند، زمینه برای محدود کردن نشت با هدف قرار دادن حفاظت در مناطقی با تنوع‌زیستی بالا وجود دارد، اما در آنجا تولید فعلی یا بالقوه غذا و الوار محدود است. یکی از نمونه‌ها، بازگرداندن مزارع ازبین‌رفته تولید میگوی استوایی به جنگل‌های مانگرو است. بااین‌حال، آنها معتقدند باید درباره بازوحشی‌سازی زمین‌های کشاورزی فعلی در بخش‌هایی با تنوع‌زیستی کمتر جهان محتاط‌تر عمل شود. 

فراتر از برنامه‌ریزی برای حفاظت، در اقدامات عمده برای حفاظت، باید با شرکای سایر بخش‌ها نیز برای حمایت از کشاورزان محلی کارهایی انجام شود. به‌طوری‌که میزان کلی تولید منطقه، با وجود جاری شدن مقررات مربوط به مناطق حفاظت‌شده حفظ شود. این گروه پژوهشی همچنین نمونه‌های مختلفی ازاین‌دست ابتکارات و اقدامات را معرفی کرده‌اند. از شکلات دوستدار جنگل گرفته تا شیوه‌های گله‌داری در برنامه حفاظت از پلنگ‌های برفی در نمونه‌های این گروه به‌چشم می‌خورد.

در جایی که افزایش بازده محلی دشوار است، برنامه‌های مقیاس بزرگتر می‌توانند برای جبران کمبودهای تولید، مشارکت‌های بلندمدتی با تأمین‌کنندگان در همان بازارها ایجاد کنند. دکتر «فیونا ساندرسون» (Fiona Sanderson) از انجمن سلطنتی حفاظت از پرندگان بریتانیا، که روی کاهش اثرات تولید کاکائو در سیرالئون کار می‌کند، می‌گوید: «بدون توجه و اقدام، این خطر واقعی وجود دارد که نشت تنوع‌زیستی، پیروزی‌های سخت به‌دست‌آمده در زمینه حفاظت را تضعیف کند.» 

پروفسور اندرو بالمفورد نیز می‌گوید: «در بدترین حالت، ما می‌توانیم شاهد باشیم برخی از اقدامات حفاظتی با جابه‌جایی محل‌های تولید به مناطقی که برای تنوع‌زیستی بسیار مهمتر هستند، آسیب خالص جهانی را به‌دنبال دارد.» 

منبع: 

این گزارش براساس گزارش منتشرشده از سوی دانشگاه کمبریج با عنوان Restoring wildlife habitats in wealthy nations could drive extinctions in species-rich regions, experts warn و با اضافه‌کردن برخی توضیحات و بخش‌ها تهیه شده است.