آخرین آمار شرکت مدیریت منابع آب ایران، تصویر روشن بحران است. کمتر از یک ماه مانده به پایان سال آبی جاری، سه سد مهم کشور خالیِ خالی شده‌اند، موجودی آب سدهای بزرگ در مقایسه با پارسال ۲۵ درصد کاهش یافته و مجموع رقم پرشدگی سدهای مهم فقط ۴۱ درصد است. بحرانی که اکنون در آن زیست می‌کنیم، قابل‌انتظار بود و بارها در هشدارهای کارشناسان تکرار شد، اما تمرکز بر تأمین آب مورد نیاز بخش کشاورزی، بدون توجه به خشکسالی ادامه یافت. اکنون که بحران آب، به سخنرانی‌های مسئولان رده‌بالای کشور راه پیدا کرده، یک پژوهشگر حوزه آب می‌گوید اگر بارندگی‌های پاییز ما را از این وضع نجات ندهد و تغییری در مدیریت تقاضای آب رخ ندهد، دچار فروپاشی اجتماعی و اقتصادی می‌شویم.

ایران بر لبه‌ پرتگاه تشنگی

|پیام ما| سال ۲۰۲۵ نقطه‌عطفی است که جهان را در مسیر تحقق اهداف توسعه پایدار سازمان ملل قرار می‌دهد؛ جایی که پیشرفت‌های قابل‌توجهی حاصل شده، اما اکنون در برابر بحران‌های پیچیده‌ای مانند افزایش فقر، تغییراقلیم و نابرابری‌های گسترده متوقف شده. با تنها پنج سال تا پایان مهلت برنامه ۲۰۳۰، این گزارش نه‌تنها آینه‌ای از وضعیت کنونی، بلکه زنگ هشداری برای همه جهان است؛ هشداری که می‌گوید بدون تحول فوری و گسترده، دستاوردهای چند دهه در خطر نابودی‌ قرار دارند. از سلامت گرفته تا آموزش، از انرژی پاک تا نابرابری جنسیتی، همه شاخص‌ها یک صدا می‌گویند: زمان عمل فرا رسیده است.

فرونشست زمین، پدیده‌ای ژئومورفولوژیک، آرام اما خطرناک است که در دهه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و اصلی جهان تبدیل شده است. این پدیده در اثر افت تراز سطح آب‌های زیرزمینی، تراکم خاک، فعالیت‌های استخراج میادین نفت، معدن یا عوامل طبیعی ایجاد شده و باعث کاهش ارتفاع سطح زمین و تخریب زیرساخت‌ها می‌شود. در این میان کشور ایران، با اقلیمی خشک، منابع آبی محدود، توسعه نامتوازن و میراث‌فرهنگی غنی، در زمره آسیب‌پذیرترین کشورها در برابر این بحران قرار دارد. باید توجه داشت که پدیده فرونشست زمین می‌تواند جنبه‌های مختلفی از زندگی انسان را تحت‌تأثیر قرار دهد، اما در این یادداشت قصد داریم به نقش مخرب این پدیده بر آثار تاریخی و سایت و محوطه‌های باستانی بپردازیم.

|پیام ما| در ایران و براساس بررسی‌های جدید، حدود ۳۲ درصد از کل حجم آب ورودی به شبکه توزیع شرب کشور فاقد درآمد است که دارای حجمی معادل ۲.۹ میلیارد مترمعکب و مبلغی در حدود ۱۳ هزار میلیارد تومان می‌شود. بر این اساس، استان‌های با بیشترین مقدار «آب به حساب نیامده» شامل کهگیلویه‌وبویراحمد و خوزستان است که به‌ترتیب ۵۷.۳ و ۵۳.۴ درصد از کل حجم آب توزیع‌شده در شبکه شرب آنها فاقد درآمد است. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی با ارائه اعدادی دقیق از وضعیت درآمدی آب در کشور هشدار می‌دهد توجه نکردن به منابع درآمدی و میزان کمی و کیفی این آب‌ها آینده منابع آبی کشور، دسترسی جمعیت رو به رشد کشور به آب و امکان تأمین آبی پایدار به‌ویژه در حوزه شرب برای این جمعیت را با ابهام‌ها و خطرات احتمالی روبه‌رو می‌کند. این درحالی‌است که هم مدیران آب و هم کارشناسان موضوع اقتصاد ضعیف آب را به‌عنوان چالشی اساسی در مدیریت منابع آب کشور معرفی می‌کنند.

|پیام ما| تورهای ماهیگیری صنعتی، هر ثانیه منطقه‌ای به وسعت یک زمین فوتبال را در بستر دریا می‌خراشند و برهنه می‌کنند. نام این روش ترال کف‌روب است و کارش فقط صید ماهی نیست؛ ترال، صخره‌های مرجانی را در هم می‌شکند، تنوع‌زیستی اقیانوس را از بین می‌برد و کربنی را که برای قرن‌ها زیر بستر دریا ذخیره شده بود، آزاد می‌کند. با اینکه روز‌به‌روز شواهد علمی بیشتری ثابت می‌کند که ترال‌کشی ویرانگر است، صید به این شیوه بحث‌برانگیز، پنهان از دید همه و در بی‌عملی سیاستمداران، همچنان در بخش عمده‌ای از اقیانوس‌های جهان ادامه دارد. چگونه اجازه دادیم یکی از مخرب‌ترین شکل‌های ماهیگیری به شیوه‌ای استاندارد بدل شود و چرا توقف آن چنین دشوار است؟

ماهیان به گل نشسته‌اند، نه یک و ۱۰ و ۱۰۰، بلکه هزاران ماهی فقط طی زمانی کمتر از یک تابستان. تنها دریاچه طبیعی فصلی در استان زنجان که روزگاری یکی از جاذبه‌های دیدنی این استان بود، خشک شده است. حالا دریاچه «پری»‌ یا «خندقلو» تمام ماهیانش را به کام مرگ کشانده است. اهالی روستاهای حاشیه پری می‌گویند به قصد توسعه کشاورزی، آنقدر برداشت بی‌رویه در بالادست و حاشیه دریاچه احداث انجام شده است که دیگر آبی برای تأمین حقابه دریاچه باقی نمانده است، اما مسئولان محلی می‌گویند خشکسالی مزید بر علت است؛ باران نیامده و حتی اگر می‌خواستند هم آبی برای رساندن به پری وجود نداشت.