«به پرونده دسترسی نداریم.» این جمله را «حسن آقاخانی»، وکیل «محمدامین بیگلری»، «یاسر رجایی‌فر» و «شهاب زهدی»، متهمان اعتراضات دی‌ماه که در معرض اعدام قرار دارند، چند بار تکرار می‌کند. او می‌گوید رأی ۱۸ بهمن و برای هفت نفر در این پرونده صادر شده. آنها وکلایی تسخیری داشته‌اند. این وکلا اعتراض زده‌اند، اما بعد از آنکه او و همکار دیگرش وکالت پرونده برای سه متهم را برعهده گرفته‌اند، از دسترسی به پرونده محروم‌اند و همین، کار را برای آنها سخت کرده است. حالا درخواست آنها از قوه قضائیه این است که امکان مشاهده پرونده برای آنها ممکن شود تا بتوانند براساس شواهد موجود به دفاع از موکلانشان بپردازند.

پس از وقایع دی‌ماه فضای اجتماعی ایران به نظر می‌رسد بیش از قبل قطبی است. در چنین فضایی، تضادهای ساختاری، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بیش از اختلاف‌نظرهای سیاسی یا عقیدتی پر‌رنگ‌تر به نظر می‌رسند. «احمد بخارایی»، جامعه‌شناس، با هشدار نسبت به تعمیق شکاف‌های اجتماعی از فرسایش سرمایه اجتماعی، کاهش مشارکت سیاسی و افت اعتماد عمومی به‌عنوان نشانه‌های یک جامعه قطبی‌شده یاد می‌کند؛ جامعه‌ای که به‌گفته او، به‌جای حرکت دیالکتیکی به‌سوی حل تعارض‌ها، در چرخه‌ای از کینه، بی‌اعتمادی و ناامیدی گرفتار شده است.

پس از وقایع دی‌ماه، جامعه وارد یک نوع استیصال شده است. دلایل این وضعیت به‌گفته «حسین ایمانی جاجرمی»، ناشی از هم‌زمانی بحران‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی اخیر است و چشم‌انداز روشنی از بهبود آن دیده نمی‌شود. این استیصال موجب کاهش مشارکت، بی‌تفاوتی نسبت به سرنوشت کشور و فرسایش سرمایه اجتماعی شده است.

درباره ننوشتن و سکوت

دیاسپورای ایرانی یا همان مهاجران مقیم نقاط مختلف جهان یک‌بار دیگر نقشی مهم در تاریخ اجتماعی ایران یافته‌اند. شاید از منظر سیاسی بتوان گردهمایی اخیر دیاسپورای ایرانی در شهر مونیخ را قلیل انگاشت، اما از منظر جامعه‌شناسی هر گلوله برفی به‌دلیل ویژگی پویایش باید مورد توجه قرار گیرد.

|پیام ما| آمارهای تکان‌دهنده نشان می‌دهد دو سوم جمعیت جهان به عدالت معنادار دسترسی ندارند. حرکت به‌سوی «عدالت مردم‌محور» قانون را از ساختارهای رسمی دور از مردم، به زندگی روزمره شهروندان می‌آورد. این رویکرد اعتماد عمومی را بازسازی می‌کند و موتور محرکی برای رشد اقتصادی و تقویت بنگاه‌های کوچک و متوسط محسوب می‌شود. اما وقتی مردم احساس کنند قانون در حل ساده‌ترین مشکلات زندگی آنها ناتوان است، پیوند میان خود و حاکمیت را گسسته می‌بینند. حاکمیت قانون، در قلب حکمرانی مؤثر جای دارد و زیربنای رفاه، انصاف و اعتماد است. بااین‌حال، در بسیاری از کشورها، تجربه زیسته مردم با وعده‌های حاکمیت قانون همخوانی ندارد. تجربه موفق آرژانتین در ایجاد «مراکز دسترسی به عدالت» (CAJ) مدلی الهام‌بخش برای بازتعریف عدالت در بوم ایران است. در این مراکز، حقوقدانان در کنار مددکاران اجتماعی و روان‌شناسان فعالیت می‌کنند تا ابعاد مختلف رنج یک شهروند را مدیریت کنند. عدالت واقعی آنجاست که شهروند در زندگی روزمره خود احساس امنیت و انصاف کند.