درحالی‌که آمارها از پتانسیل بالای ایران برای جهش در بازار گردشگری پسابحران حکایت دارند، سایه تنش‌های نظامی و آسیب به برخی زیرساخت‌های میراثی، تصویر «ایرانِ امن» را در رسانه‌های جهانی با چالشی بی‌سابقه روبرو کرده است. ثبت ملی ۱۳ هزار و ۵۰۰ مکان آسیب‌دیده تحت عنوان «مکان - رویداد» و پیشنهاد معرفی «کاخ گلستان» به‌عنوان نماد تاب‌آوری تمدنی، نشان می‌دهد که دستگاه‌های متولی به این درک رسیده‌اند که در دنیای امروز، «جنگ روایت‌ها» به‌اندازه حفاظت فیزیکی از بناها اهمیت دارد. اما پرسش اصلی اینجاست: آیا دیپلماسی فرهنگی ما توانِ تبدیلِ «تصویر تخریب» به «محرک همبستگی جهانی» را دارد؟

|پیام ما| نامش این روزها بیش از همیشه در خبرها تکرار می‌شود. خلیج‌فارس چند ماهی است که جولانگاه جنگنده‌ها و موشک‌ها و ناوها شده؛ اما این اولین‌بار نیست که این منطقه میدان جنگ می‌شود و جایی برای طمع‌ورزی قدرت‌ها. خلیج‌فارس قرن‌ها گلوگاهی بوده برای تجارت و جنگ، برای قدرت‌طلبی و نمایش قدرت، برای آمدن و رفتن قدرت‌طلبانی که هرگز در این منطقه ماندگار نبوده‌اند.

هتل‌داری در ایران قصه پر فراز و نشیبی دارد؛ از کاروان‌سراهای قدیمی شروع شده و در دوره قاجار با هتل‌های مدرن ادامه پیدا کرده است، اما امروز حال و روزش خوب نیست. این صنعت در یک دهه گذشته ضربه‌های سختی از تحریم، کرونا و دو جنگ اخیر خورده و دیگر رمقی برایش باقی نمانده است. تازه‌ترین خبرها می‌گویند فقط در تهران هشت هزار نفر از کارکنان هتل‌ها شغلشان را ازدست‌داده‌اند و از پایتخت تا شهرستان‌های مختلف، مدیران هتل‌ها یا مجبور به تعدیل نیرو شده‌اند یا با چنگ‌ودندان کارشان را سرپا نگه داشته‌اند. زیرا نه مسافری مانده، نه پروازی و نه امیدی به آینده نزدیک.

کاخ گلستان، میدان نقش‌جهان، باغ چهلستون و راه‌آهن سراسری، میراث جهانی ایران بودند که در چهل روز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران دچار آسیب‌های جدی شدند. در این میان، راه‌آهن سراسری تنها اثر جهانی ایران بود که به طور مستقیم هدف حمله قرار گرفت و ۲ پل تاریخی در محدوده ثبت جهانی شبکه ریلی آسیب دیدند. هرچند تعمیر اضطراری ظرف چند روز انجام و تردد از روی این پل‌ها برقرار شد، اما از منظر میراث‌فرهنگی، همچنان موضوع مرمت این سازه‌ها که دارای ارزش‌های تاریخی و مهندسی هستند، محل چالش است.

در پی حملات اخیر به شهرهای ایران، گزارش‌هایی از آسیب‌دیدن زیرساخت‌های فرهنگی، علمی و همچنین تعدادی از بناهای تاریخی کشور منتشر شده است. این موضوع از منظر حقوق بین‌الملل فرهنگی و کنوانسیون‌های مرتبط با حفاظت از میراث‌فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا طبق اسناد بین‌المللی از جمله کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه و پروتکل‌های الحاقی آن، اموال فرهنگی از جمله بناهای تاریخی، موزه‌ها، مراکز علمی و آموزشی باید در زمان جنگ از هرگونه حمله یا استفاده نظامی مصون بمانند.

ایران از ۹ اسفند ۱۴۰۴ درگیر جنگ سوم شده است؛وضعیتی که بار دیگر پرسش‌های بنیادینی را درباره کیفیت شهرها، میزان تاب‌آوری کالبدی و اجتماعی آن‌ها، و نقش معماران و شهرسازان در مواجهه با بحران‌های کلان ، پیش روی کشور قرار داده است. در چنین شرایطی، معماری دیگر صرفاً یک هنر یا حرفه فنی نیست، بلکه به‌مثابه دانشی میان‌رشته‌ای، در پیوند با امنیت، اقتصاد، حافظه تاریخی و زیست‌پذیری شهرها معنا پیدا می‌کند. از این‌رو و با توجه به اینکه سوم اردیبهشت در ایران به عنوان «روز معمار» نامگذاری شده است، «پیام ما» در گفت‌وگو با «پیروز حناچی»، معمار، استاد دانشگاه و از چهره‌های شناخته‌شده حوزه معماری و شهرسازی، به بررسی نسبت معماری با مفهوم «شهر تاب‌آور»، دلایل گسست تاریخی در سنت شهرسازی ایران، نسبت پدافند غیرعامل با طراحی شهری، و در نهایت رسالت معماران در دوران پساجنگ پرداخته است. آنچه می‌خوانید، حاصل این گفت‌وگوست.

بی‌توجهی وزارتخانه میراث‌فرهنگی به میراث جهانی کرمان

جنگ‌ها معمولاً پیش از آنکه در تاریخ نوشته شوند، در حافظه بناها ثبت می‌شوند. ترک‌هایی که روی دیوارهای خشتی و آجری می‌نشینند، کاشی‌هایی که از گنبدها فرومی‌ریزند، شیشه‌هایی که در تالارهای آیینه‌کاری خُرد می‌شوند و نقاشی‌هایی که با موج انفجار ترک برمی‌دارند، همه روایت‌های خاموشی از لحظه‌هایی هستند که تاریخ معاصر با گذشته دور یک ملت برخورد می‌کند. در هفته‌های گذشته و در جریان آنچه به «جنگ رمضان» میان ایران، آمریکا و اسرائیل معروف شده، میراث‌فرهنگی ایران نیز مانند بسیاری از زیرساخت‌های شهری و انسانی کشور از تبعات مستقیم و غیرمستقیم این درگیری‌ها در امان نمانده است. گزارش‌های رسمی منتشر شده از سوی دستگاه‌های استانی میراث‌فرهنگی نشان می‌دهد که در اکثر شهرهای کشور، به‌ویژه در اصفهان و تهران، تعدادی از بناهای تاریخی و مجموعه‌های میراثی در معرض موج انفجار، لرزش‌های شدید و آسیب‌های ثانویه قرار گرفته‌اند؛ آسیب‌هایی که اگرچه در مواردی محدود به تخریب‌های ظاهری بوده، اما در برخی بناهای حساس نگرانی‌های جدی درباره پیامدهای سازه‌ای آن نیز مطرح شده است.