بغرنج‌شدن چالش‌های آب، محیط‌زیست، گردوغبار و مانند آن که بخشی از آن متوجه مدیریت داخل است و برخی نیز ارمغان همسایه‌ها، یک سؤال را در جامعۀ کارشناسی پررنگ می‌کند: در اقلیم خشک ایران و منطقه، حکمرانی مطلوب چگونه تعریف می‌شود که سطح چالش‌ها را به حداقل برساند؟ «مارال دربندی» از پژوهشگرانی است که سال‌ها در یکی از مهم‌ترین نهادهای مطالعاتی کشور یعنی مرکز مطالعات تحقیقات استراتژیک نهاد ریاست‌جمهوری، فعالیت می‌کرده است. او که در مطالعاتش تمرکز ویژه‌ای بر مفهوم «حکمرانی خوب و مؤلفه‌های تحقق آن» به‌ویژه در مباحث مرتبط با آب، محیط‌زیست و پیامدهای سیاسی و اجتماعی چالش‌های ناشی از سوءمدیریت این زمینه‌ها دارد، معتقد است دولت به‌تنهایی و باتکیه‌بر توان سازمانی خودش، از پس چالش‌ها برنخواهد آمد. به باور دربندی، اجماعی میان دولت و ملت با همۀ ظرفیت‌های علمی، عملی و مشارکت‌جویانه باید اتفاق بیفتد، تا بتوان کشور را از ورطۀ ابر چالش‌های امروز و فردا نجات داد. او اما تأکید می‌کند که دولت، باید پیشگام شفافیت و پاسخگویی باشد و زمینۀ مشارکت حداکثری را فراهم کند.

عملیات آبگیری «بند کمال‌خان»، بهمن‌ماه سال ۹۹ آغاز شد و چهارم فروردین سال ۱۴۰۰ با حضور «اشرف غنی»، رئیس‌جمهور وقت افغانستان به بهره‌برداری رسید. سامانۀ انحرافی این بند به‌گونه‌ای طراحی شده بود که حتی در زمان ترسالی، بدون ارادۀ حکام افغانستان، یک قطره آب به‌سمت ایران جاری نشود و غالب سیلاب رودخانۀ «هیرمند»، برای تحقق اهداف حاکمان افغانستان در راستای مهندسی اجتماعی به‌سمت شوره‌زار «گودزره» منحرف شود.

یکی از کاندیداهای ریاست سازمان حفاظت محیط‌زیست، «اطهره نژادی» دانش‌آموختۀ رشتۀ مدیریت محیط‌زیست در مقطع دکتری است. او مدتی دبیر کمسیون امور زیربنایی دولت در دولت دوم حسن روحانی و مدتی هم معاون برنامه‌ریزی و هماهنگی معاونت زنان و خانوادۀ ریاست‌جمهوری بوده است. انتقادهایی به این کاندیدا دربارۀ اشراف اندک به موضوع محیط‌زیست طبیعی و ناآشنایی با ساختار سازمان حفاظت محیط‌زیست وارد شده است. ما با او دربارۀ برنامه‌هایش، نقدهای واردشده و موضوعات مرتبط با محیط‌ طبیعی گفت‌وگو کردیم. او در پاسخ به سؤالی دربارۀ استیلای دیدگاه امنیتی بر فعالیت‌های رایج حفاظتی، این‌گونه پاسخ داد که شاید برخی مناطق را اشتباه انتخاب کرده‌ایم که نمی‌توانیم به‌تنهایی مسئولیت حفاظت آن‌ را داشته باشیم و باید در آن‌ها تجدیدنظر کنیم. این درحالی‌است که در خلال مصاحبه، بارها تأکید شده که این نگاه معطوف به منطقۀ خاصی نیست و یک نگاه کلی است.

حدود ۵ روز است که قطع آب گریبان بسیاری از مناطق شهر زاهدان را گرفته است و اهالی را ناچار به خرید آب شرب برای نیازهای اولیه کرده است. موضوع قطع طولانی آب در شرایطی دوباره در این شهر تکرار می‌شود که گرمای هوا در روزهای اخیر بی‌سابقه بوده است و این استان نیز مانند سایر نقاط کشور هر روز درحال شکستن رکورد گرمایی است. فقط یک ماه پیش بود که وزارت نیرو اعلام کرد، موضوع تنش و قطع آب شرب در زاهدان و منطقۀ سیستان استان سیستان‌وبلوچستان، دیگر تکرار نمی‌شود. براساس آنچه خرداد گذشته از سوی شرکت آب و فاضلاب کشور اعلام شد، در یک سال گذشته ۲ هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان برای پروژۀ آب‌شیرین‌کن و ۱ هزار و ۲۰۰ میلیارد تومان برای چاه‌ها و خطوط انتقال هزینه شد و پروژه تأمین آب زاهدان و سیستان با ۴ هزار میلیارد تومان هزینه در یک‌ سال اخیر، به بهره‌برداری رسید؛ اعداد تکان‌دهنده‌ای که به نظر اثری بر تأمین آب شرب زاهدان نداشته است. به نظر می‌رسد تبلیغات در مورد «رخت‌بربستن بی‌آبی»‌ از زاهدان و سیستان، صرفاً دستاوردسازی بود.

تنها پانزده درصد ایران، آب‌وهوایی مرطوب و نیمه‌مرطوب دارد و همین شرایط اقلیمی، کشور را با محدودیت منابع آب مواجه کرده است. این منابع محدود نیز، به دلیل رشد جمعیت، برداشت بیش‌ازحد و خشکسالی‌های متوالی در چهار دهۀ اخیر، به وضعیت بحرانی رسیده است. از طرح‌های ملی و راهبردی بخش آب ایران، طرح ایجاد تعادل بین منابع و مصارف آب در آبخوان‌ها بود، با پانزده پروژۀ اجرایی که در سال ۱۳۸۴ تصویب شد. یکی از این طرح‌ها، طرح احیاء و تعادل‌بخشی آب‌های زیرزمینی است. طرحی که ده سال پیش به تصویب شورای‌عالی آب رسید و قرار شد نسخه‌ای برای درمان بی‌آبی ایران باشد. «دکتر نادر علیزاده» مشاور معاون وزیر در امور برنامه‌ریزی معاونت آب‌وخاک وزارت جهادکشاورزی، در گفت‌وگویی به بررسی مدیریت مشارکتی در طرح تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی پرداخته و از چالش‌های آن می‌گوید.

تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد جریان آب محدودی که از هیرمند به‌سمت ایران جریان داشته، قطع شده است؛ اما مسیر آب به‌سمت گودزره همچنان باز و آب به‌سمت این شوره‌زار در جریان است. ۱۷ اردیبهشت امسال یعنی حدود ۲۰ روز پیش حجم آب منحرف‌شده به‌سمت شوره‌زار گودزره ۲.۷ میلیارد مترمکعب بوده که مساحتی حدود ۸۰۰ کیلومتر را در آب فرو برده است. حجم مساحت اشغال‌شده تا امروز، ۶ خرداد با افزایش حدود ۱۰ درصد به حدود ۹۰۰ کیلومتر رسیده است. می‌توان محاسبه کرد احتمالاً تا این زمان حدود سه میلیارد مترمکعب آب به‌سمت گودزره منحرف شده است. دو سال پیش که آب سیلاب هیرمند به‌سمت سیلاب گودزره هدایت شده بود، وزارت نیرو مساحت آب را در حدود ۳۰۰ کیلومتر برآورد کرده بود. یعنی حالا طالبان آبی با حجم سه برابر را به گودزره فرستاده است. نمایندهٔ ویژهٔ رئیس‌جمهوری در امور افغانستان در نخستین روزهای اردیبهشت امسال اعلام کرده بود بند کمال‌خان به درخواست ایران و با پذیرش طالبان، اصلاح شده است. حالا اما «حسن کاظمی قمی» می‌گوید «اصلاح اشتباه در تاج بند انحرافی کمال‌خان» آب را به‌سمت شوره‌زار هدایت کرده است.