شماره ۳۴۸۵ روزنامه «پیام ما»، منتشر شده در پانزدهم شهریور ۱۴۰۵، به واکاوی چالش‌های کلیدی کشور در حوزه‌های منابع آب، نظام کشاورزی، آموزش پایه و حفاظت از میراث طبیعی پرداخته است. این شماره با نگاهی نقادانه به مداخلات سیاسی در پروژه‌های عمرانی، ضرورت اصلاح ساختار بهره‌برداری کشاورزی و دغدغه‌های معیشتی و آموزشی جامعه، تلاش دارد تصویری جامع از وضعیت فعلی کشور ارائه دهد.

سال ۱۳۰۰ خورشیدی، دختری ۱۳ ساله در کوچه‌ای در «تهران» قدیم زندگی می‌کرد. خانه آن‌ها دیواربه‌دیوار خانه یکی از خوانندگان محبوب دربار «احمدشاه قاجار» بود. آن روزها خانه‌ها به هم چسبیده و دیوارها کوتاه بودند و صدا به‌راحتی از این خانه به آن خانه می‌رسید. دختر پای دیوار می‌ایستاد و گوش می‌داد تا اینکه یک روز طاقتش تمام شد؛ به خانه همسایه رفت، در زد و گفت: «می‌خواهم آواز بخوانم.» آن دختر، «ملوک فرش‌فروش کاشانی»، معروف به «ملوک ضرابی» بود؛ از نخستین خوانندگان زن «ایران» که صدایش روی صفحه گرامافون ضبط و در بازار پخش شد. صد سال بعد، «الناز بایرام‌زاده»، سندپژوه و پژوهشگر تاریخ «قاجار»، این زندگی را از دل آرشیوها و روایت‌های شفاهی بیرون کشید و در رمانی به نام «آواز در عمارت» بازآفرینی کرد. او در گفت‌وگو با «پیام ما» از مسیر پژوهش و بازآفرینی زندگی «ملوک ضرابی» می‌گوید.

با حکم «سیدرضا صالحی‌امیری»، وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، «برزین ضرغامی» به‌عنوان معاون صنایع‌دستی و هنرهای سنتی این وزارتخانه منصوب شد. این انتصاب پس از حدود ۲۰۰ روز بلاتکلیفی معاونت صنایع‌دستی، با واکنش شماری از کارشناسان و هنرمندان این حوزه روبه‌رو شده است. منتقدان می‌گویند «ضرغامی» شناخت فنی و تخصصی از صنایع‌دستی ندارد و در دوره مدیریت او بر صندوق توسعه صنایع‌دستی و احیای بناهای تاریخی، برگزاری المپیاد ملی صنایع‌دستی نیز به سرانجام نرسید.

سال‌هاست وزارت نیرو در برابر انتقادها به سدسازی و پروژه‌های انتقال آب، یکی از اصلی‌ترین طرف‌های پاسخ‌گو بوده است؛ اما «مجید سیاری»، کارشناس منابع آب و مدیریت سوانح طبیعی، معتقد است بخشی از تصمیم‌هایی که به اجرای پروژه‌های مسئله‌دار آبی منجر شده، تحت‌تأثیر فشار نمایندگان مجلس گرفته شده است. او در هشتادودومین «شب ایران» نمونه‌هایی از دخالت نمایندگان در روند تصویب و تأمین بودجه پروژه‌های سدسازی را روایت کرد؛ روایتی که «حنیف‌رضا گلزار»، کنشگر و پژوهشگر محیط‌زیست، با آن بخش از ماجرا که مسئولیت وزارت نیرو را کمرنگ می‌کند، موافق نیست.

در میان انبوه خبرها درباره ویرانه‌های «غزه»، سرنوشت فلسطینی‌ها و شهرک‌سازی‌های «اسرائیل» در «کرانه باختری»، گروهی از پژوهشگران پس از چهار دهه، زادآوری «عقاب طلایی» را در ارتفاعات «کرانه باختری» ثبت کردند. دو جوجه‌عقاب اما، مانند بسیاری از ساکنان این منطقه، عاقبت خوبی نداشتند؛ یکی از آنها در برخورد با کابل‌های برق تلف شد و دیگری را قاچاقچیان ربودند. بااین‌حال، این پژوهش نشان داد کرانه باختری همچنان زیستگاهی مناسب برای این گونه است. «محمود کل‌نگری»، نماینده «کمیته حفاظت از عقاب طلایی» در غرب آسیا، یکی از سه پژوهشگر و نویسنده مقاله «بازگشت عقاب طلایی برای زادآوری به کرانه باختری، فلسطین: مرگ جوجه‌ها در هر دو تلاش» است. او در گفت‌وگو با «پیام ما»، چالش‌های اجرای این پژوهش و نتایج آن را شرح داد.

اصلاحات ارضی، کشاورز ایرانی را از رعیت به مالک تبدیل کرد، اما یک مسئله حل‌نشده باقی ماند: چگونه می‌توان در زمین‌های کوچک و پراکنده، تولیدی اقتصادی داشت؟ شش دهه بعد، پاسخ این پرسش هنوز میان تداوم خرده‌مالکی و الگوهایی چون تعاونی‌ها، شرکت‌های سهامی زراعی و کشت‌وصنعت‌ها جست‌وجو می‌شود. اگر اقتصاد روستا را فقط با میزان درآمد و قدرت خرید خانوار روستایی بسنجیم، بخشی از واقعیت را ندیده‌ایم. روستا تنها محل زندگی چند خانوار نیست و زمین نیز فقط یک سرمایه نیست؛ کارخانه‌ای است که باید برای کشور غذا تولید کند. ممکن است درآمد یک خانوار روستایی از مسیرهای غیرمرتبط با کشاورزی افزایش پیدا کند، اما اگر ساختار بهره‌برداری از زمین، آب، سرمایه، نیروی انسانی و فناوری به شکلی باشد که تولید را کم‌رمق و پرهزینه کند، مسئله دیگر فقط معیشت خانوار نیست. پای امنیت غذایی یک کشور به میان می‌آید. شاید به همین دلیل است که برای فهم بخشی از مشکلات امروز کشاورزی «ایران»، باید به بیش از شش دهه قبل برگشت؛ به روزهایی که اصلاحات ارضی، ساختار مالکیت زمین را دگرگون کرد و یکی از بزرگ‌ترین تغییرات اجتماعی تاریخ معاصر «ایران» را در روستاها رقم زد.

با نزدیک‌شدن به آغاز سال تحصیلی، به‌رغم اعلام وزارت آموزش‌وپرورش مبنی بر بازگشایی حضوری مدارس در اول مهرماه، ابهام درباره فعالیت حضوری یا تداوم آموزش مجازی همچنان وجود دارد؛ مسئله‌ای که به گفته یک فعال فرهنگی، امکان برنامه‌ریزی را از مدارس، معلمان، دانش‌آموزان و خانواده‌های آنها گرفته است. از سوی دیگر، وضعیت معیشتی معلمان، چگونگی تأمین هزینه‌های جاری مدارس و کمبود اعتبار آنها، چالش‌هایی مانند دریافت مبالغی از خانواده‌ها را به همراه داشته است؛ آن‌هم در شرایطی که معیشت بسیاری از خانواده‌ها به‌سختی اداره می‌شود و هزینه‌های جانبی تحصیل، ازجمله لباس، لوازم‌التحریر و سرویس مدارس نیز افزایش یافته است.

نگاهی به نقش خیریه‌ها، خیرین و سمن‌ها در عبور از بحران