راه خوی از شمس می‌گذرد

بارگاه شمس تبریزی باشکوه است. در آن که قدم می‌زنی، گویی شمس روحت را صیقل می‌دهد، به زخم‌هایت اشاره می‌کند و می‌گوید: «نور از این‌جا وارد می‌شود.» با طلای وجودش، چینی شکسته دلت را بند می‌زند، در حیاط بارگاه با چراغ می‌چرخد و انسانش آرزوست.

بارگاه شمس چنان فرد را به تفکر فرو می‌برد که گویی اگر مدتی را در آن‌جا سپری کنی، همچون «مولانا» به اثر دیگر شمس تبدیل خواهی شد.

مراسم افتتاحیه این بارگاه نیز در شأن شمس تبریزی بود، اما بسیاری از مردمی که آمده بودند، جایی برای نشستن نداشتند و ازدحام زیادی ایجاد شده بود؛ شاید استقبال بیش از حد پیش‌بینی‌شده بود.

جمعیت بالای بازدیدکنندگان، پوشش خبری مراسم را برای خبرنگاران دشوار کرده بود، اما گروه موسیقی، اجرا و خوانندگی درخور شمس بود. اجرای رقص سماع نیز یکی از برنامه‌های آیین افتتاح بارگاه بود که حس‌وحال عرفانی به مجلس بخشید.

بارگاه شمس تبریزی، روز چهارشنبه ۱۵ مهرماه ۱۴۰۵، ساعت ۷ شب در خوی افتتاح شد. این افتتاحیه پس از قرائت فاتحه توسط «سیدرضا صالحی‌امیری»، وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، بر مقبره شمس تبریزی و خواندن شعری از این عارف و ادیب صورت گرفت. «خوی، شهر شمس، میعاد اخلاق و عرفان» به‌عنوان شعار این مراسم انتخاب شده بود.

وزیر میراث‌فرهنگی در این سفر، با همراهی جمعی از نمایندگان استان آذربایجان غربی، از جمله «سیدسلمان ذاکر» و «شهین جهانگیری»، نمایندگان مردم ارومیه، «محمد میرزایی»، نماینده مردم تکاب و شاهین‌دژ و شماری دیگر از نمایندگان استان در «مجلس شورای اسلامی»، برنامه‌های پیش‌بینی‌شده را دنبال کرد.

در این مراسم، پیام «مسعود پزشکیان»، رئیس‌جمهوری، درباره شمس تبریزی نیز به‌صورت تصویری پخش شد.

ایران یک جسم دارد و یک روح

صالحی‌امیری، وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، در آیین افتتاح بارگاه شمس تبریزی در خوی، با ادای احترام به مردم خوی، آذربایجان غربی و همه فرهیختگان و علاقه‌مندان فرهنگ، ادب، هنر و عرفان ایران، اظهار کرد: «مردم خوی و آذربایجان غربی امروز با حضور گسترده خود در این آیین، بار دیگر نشان دادند که فرهنگ، تمدن و تاریخ این سرزمین برای همیشه ماندگار است.»

وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی با اشاره به حضور مهمانان داخلی و خارجی در این آیین، اظهار کرد: «ایرانی یک جسم دارد و یک روح؛ ما به خاطر ایران امروز در کنار هم قرار گرفتیم و برای ایران، ایرانیان جان خود را فدا خواهند کرد.»

صالحی‌امیری با خوشامدگویی به مهمانان خارجی حاضر در مراسم از «سازمان ملل»، «یونسکو»، «اکو» و نمایندگان و سفرای کشورهای مختلف، تأکید کرد: «بدانید ایران مقاوم ایستاده است؛ چون ایران یک جسم دارد و یک روح. دشمنان ملت نمی‌دانند که این ملت قابل شکست نیست، چراکه فرهنگ، تمدن و تاریخ ایران سرمایه‌ای عظیم است و بیش از یک میلیون اثر تاریخی را در خود جای داده است. شما می‌توانید به مراکز صنعتی ما تهاجم کنید، ولی نمی‌توانید به فرهنگ و هنر و تمدن ایران‌زمین نزدیک شوید و حتماً مغلوب خواهید شد.»

ایران؛ میراث تمدنی زنده و پیوسته

صالحی‌امیری با اشاره به ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی مناطق مختلف کشور، گفت: «مردم آذربایجان غربی و شرقی و همه مردم ایران باید به میراث تمدنی بزرگی که به آنان به ارث رسیده است، افتخار کنند؛ چراکه در هر جغرافیای ایران که قدم می‌گذاریم، نشانی از یک اثر تاریخی و یک لایه از تمدن این سرزمین مشاهده می‌شود.»

او با اشاره به بازدیدهای اخیر خود از بناها و محوطه‌های تاریخی در بوشهر، بندر سیراف و اصفهان، اظهار کرد: «ایران در تاریخ و تبار خود به‌مثابه خورشیدی است که می‌درخشد و به جهانیان هم حرارت می‌دهد و هم نور. این جغرافیایی که امروز ما و شما در آن ایستاده‌ایم، جغرافیای مقدسی است که معرفت، عرفان، اخلاق، شعر و ادب را از آن آموخته‌ایم. ایران تاکنون ۳۰ اثر را در یونسکو به ثبت رسانده و ۵۸ اثر نیز در نوبت ثبت قرار دارد و اگر محدودیت‌های مربوط به فرایند ثبت وجود نداشت، ظرفیت تمدنی ایران می‌توانست جایگاهی بسیار گسترده‌تر در عرصه جهانی داشته باشد. ایران هم جان ماست، هم تاریخ ما، هم غیرت و شرافت ما و هم مقاومت ما؛ ما با ایران تعریف می‌شویم.»

شمس؛ نماد انسجام ملی ایران

صالحی‌امیری در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به جایگاه شمس تبریزی در فرهنگ ایرانی، گفت: «امروز همه ایران مملو از فرهنگ، معرفت و معنویت است و از آستان مقدس امام رضا(ع) در مشهد تا خوی، جلوه‌های گوناگون این روح معرفت و معنویت در سراسر ایران دیده می‌شود. بعضی‌ها به من گفتند که شما چه تفسیری از شمس دارید؛ من از رویکرد جامعه‌شناختی می‌گویم که شمس نماد انسجام ملی ایران است. شمس در خوی، آذربایجان غربی و تبریز حضور دارد و اگرچه امشب نور شمس از خوی می‌درخشد، این نور همه آذربایجان را روشن می‌کند.»

او همچنین از مردم، نمایندگان، مدیریت شهری، شورای شهر، فرمانداری، امام‌جمعه، مدیران ملی و استانی و همه کسانی که در تکمیل مجموعه شمس نقش داشتند، قدردانی کرد و گفت: «آنچه ما انجام می‌دهیم وظیفه است و جز خدمت به مردم شأن دیگری برای خود قائل نیستیم.»

صالحی‌امیری با تشریح برنامه وزارت میراث‌فرهنگی برای توسعه گردشگری عرفانی، از تعریف «نوار گردشگری عرفان» خبر داد و گفت: «برای جغرافیای خوی برنامه جدیدی طراحی کرده‌ایم و این منطقه را به یک نوار گردشگری با عنوان نوار گردشگری عرفان متصل کرده‌ایم. این مسیر از عطار آغاز می‌شود، به سمنان و شیخ ابوالحسن خرقانی و بایزید بسطامی می‌رسد، سپس به سهرورد و شیخ اشراق و سهروردی امتداد پیدا می‌کند و در ادامه به خوی و شمس تبریزی می‌رسد و از این‌جا مسیر ارومیه و در سوی دیگر، پیوند با قونیه دنبال خواهد شد.»

وزیر میراث‌فرهنگی افزود: «یکی از اهداف جدی ما در حوزه گردشگری عرفانی، طراحی و فعال‌سازی این مسیر است. در قالب طرح ایران، آغاز هر داستان، ۱۰ مسیر و راه گردشگری تعریف شده که یکی از آن‌ها گردشگری عرفانی است و خوی در این مسیر، ایستگاه شمس تبریزی خواهد بود. دولت بر این باور است که در فضای تلخی که دشمنان برای ملت ایران ایجاد کرده‌اند، همچنان باید به تمدن ایران افتخار کنیم و به آن دل ببندیم. هیچ‌کس نمی‌تواند این ملت را با این تاریخ، با این تمدن و با این ریشه‌های عمیق، دستخوش حوادث کند.»

وزیر میراث‌فرهنگی با اشاره به برنامه دولت برای تداوم ساخت و تکمیل مجموعه‌های فرهنگی در سراسر کشور، اظهار کرد: «با تأکید رئیس‌جمهوری، بناهای مشابهی در جغرافیای مختلف ایران در حال ساخت است و از این پس تلاش خواهیم کرد حداکثر ماهی یک بنا را افتتاح و آن را به مردم همان دیار تقدیم کنیم.»

بارگاه شمس؛ کانونی برای دیپلماسی فرهنگی

«رضا رحمانی»، استاندار آذربایجان غربی، با تأکید بر ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی شمس تبریزی، گفت: «بارگاه شمس در خوی نباید فقط محل گرامیداشت این عارف بزرگ باشد، بلکه می‌تواند به مرکزی برای پژوهش، گفت‌وگوی فرهنگی، توسعه گردشگری و دیپلماسی فرهنگی تبدیل شود. شمس شخصیتی فراتر از یک عارف است و دیدار او با مولانا به یکی از ماندگارترین رویدادهای تاریخ فرهنگ و عرفان تبدیل شد. خوی با میزبانی آرامگاه شمس، بخشی از یک جغرافیای فرهنگی است که ایران، ترکیه، آسیای میانه و دیگر مناطق پیرامونی را به یکدیگر پیوند می‌دهد و این ظرفیت می‌تواند زمینه‌ساز گسترش همکاری‌های فرهنگی و گردشگری باشد.»

استاندار آذربایجان غربی پیشنهاد ایجاد «کریدور فرهنگی تبریز، خوی و قونیه» را مطرح کرد و گفت: «با ایجاد شبکه‌ای میان دانشگاه‌ها، پژوهشگران، هنرمندان و فعالان گردشگری می‌توان زمینه تبادل علمی و هنری، برگزاری رویدادهای مشترک و طراحی مسیرهای گردشگری فرهنگی را فراهم کرد. باید سفر به آرامگاه شمس را به تجربه‌ای از تاریخ، فرهنگ و طبیعت خوی تبدیل کرد تا ثمره آن در رونق گردشگری، اقتصاد محلی و معیشت مردم نمایان شود. آرامگاه شمس در خوی است، اما سخن شمس مخاطبی به وسعت جهان دارد.»

در ادامه مراسم، حجت‌الاسلام «سیدمهدی قریشی»، نماینده ولی‌فقیه در آذربایجان غربی، اظهار کرد: «برای کسانی که آشنایی کمتری با دیوان شمس دارند، آثار مولانا به‌ویژه مثنوی معنوی می‌تواند راهی برای شناخت اندیشه و شخصیت شمس و درک تأثیر عمیق او بر مولانا باشد. شمس برای مولانا منشأ تحولی عمیق بود و شناخت مولانا و آثار او می‌تواند ما را در شناخت جایگاه و تأثیر شمس یاری کند.»

نماینده ولی‌فقیه در آذربایجان غربی در ادامه، با تأکید بر اهمیت میراث به‌جامانده از گذشتگان، گفت: «باید میراث گذشتگان را با دقت حفظ کنیم تا نسل‌های آینده بتوانند در آثار، افکار، اعمال و تجربه‌های آنان مطالعه و تأمل کنند. میراث گذشتگان تنها بناهای تاریخی نیست، بلکه میراث علمی، مکتوب، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و دیگر آثار برجای‌مانده از آنان را نیز دربرمی‌گیرد.»

قریشی تأکید کرد: «متولیان میراث‌فرهنگی باید آثار گذشتگان را به‌گونه‌ای حفظ کنند که نسل‌های آینده بتوانند با مراجعه به آن‌ها، گذشته را بشناسند، از تجربه‌های آن درس بگیرند و برای آینده بهره‌برداری کنند. تحقق این هدف بدون حفاظت از میراث‌فرهنگی و تاریخی امکان‌پذیر نیست و کسانی که مسئولیت صیانت از این میراث را بر عهده دارند، در واقع زمینه شناخت و عبرت‌آموزی نسل‌های آینده را فراهم می‌کنند.»

در جمع خبرنگاران

صالحی‌امیری در حاشیه افتتاح بارگاه شمس تبریزی در خوی و در جمع خبرنگاران، درباره جزئیات طراحی مسیر گردشگری عرفانی، اظهار کرد: «در ایران پایگاه و آرامگاه عرفای بزرگی همچون شیخ خرقانی و بایزید بسطامی در شاهرود و همچنین شیخ اشراق و سهرورد را داریم که این مسیر به خوی و بارگاه شمس تبریزی می‌رسد. علاوه بر این، برنامه ویژه کریدور فرهنگی خوی تا قونیه نیز طراحی شده است که پس از برقراری آرامش نسبی در کشور، درباره آن گفت‌وگو و پیگیری خواهد شد.»

وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی همچنین افتتاح بارگاه شمس تبریزی در خوی را آغازی برای اجرای طرح‌های فرهنگی با محوریت عرفان دانست و گفت: «این افتتاح با تلاش همه مسئولان، به‌ویژه استاندار آذربایجان غربی، انجام شد. با حمایت دولت، هر ماه یک بنا را در ایران افتتاح خواهیم کرد و مردم ایران بدانند که ما در ایران آثار تاریخی و تمدنی زیادی داریم.»

معماری بارگاه؛ از معنا به فرم

«نادر اردلان»، معمار طراح بارگاه شمس تبریزی در خوی، با بیان اینکه معماری این بنا تلاشی برای بخشیدن صورتی عینی و کالبدی به یک ساحت معنوی بوده است، گفت: «در طراحی این مجموعه تلاش کرده‌ایم میان خرد معماری ایرانی، هندسه و طبیعت پیوند برقرار کنیم تا مخاطب از جهان بیرون به فضایی از سایه و آرامش و سپس به سوی قلبی تابان و سرشار از نور هدایت شود. نسل‌های بی‌شماری از معماران و هنرمندان همواره با یک چالش پایدار روبه‌رو بوده‌اند و آن این است که چگونه به ساحت معنوی هستی صورتی عینی و کالبدی ببخشند؛ نوری که به سنگ جان می‌بخشد، سکوت رازآلود در دل گنبد و همان حضوری که پیش از آنکه نامی بر آن نهیم، آن را احساس می‌کنیم.»

او افزود: «این پرسش در طراحی جایگاهی برای شمس تبریزی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا با شخصیتی مواجه هستیم که تأثیر او بر مولانا نه یک اتفاق تاریخی، بلکه یک دگرگونی عمیق معنوی و انسانی بوده است.»

نزدیک به هشت سده پیش، درویشی شوریده و رهسپار از تبریز در قونیه با استادی فرزانه دیدار کرد و از پیوند شمس و مولانا آتشی برافروخته شد که هرگز به خاموشی نگراییده است.

اردلان بیان کرد: «مولانا این دگرگونی را با صداقت برای ما بازگو کرده است؛ خام بودم، پخته شدم، سوختم. این سفر، از دانایی به عشق و از عشق به اشراق و روشنایی، برای من به نوعی راهنمای شکل‌گیری این بارگاه تبدیل شد. در مطالعات قبلی درباره طرح نیز تلاش کردم این رابطه را از منظر نسبت میان ظاهر و باطن بررسی کنم. در نگاه عرفانی شمس و مولانا، صورت و معنا از یکدیگر جدا نیستند و فرم باید بتواند حقیقت درونی را آشکار کند. از همین رو، مسئله اصلی برای من این بود که چگونه می‌توان در قرن بیست‌ویکم برای چنین شخصیت معنوی و تاریخی، یادمانی طراحی کرد که صرفاً یک کالبد نباشد، بلکه تجربه‌ای معنادار برای مخاطب ایجاد کند.»

تندیس شمس تبریزی

ساعاتی پیش از افتتاحیه بارگاه شمس، از تندیس او در یکی از میدان‌های اصلی شهر خوی رونمایی شد و میدان نیز به نام شمس تبریزی نام‌گذاری شد.