جان تازه به خانه قارنی قائن

با قدم‌های یک نهاد مدنی محلی، مرمت یک بنای تاریخی رهاشده، آن را به خانه‌ای برای توسعه فرهنگی و کسب‌وکارهای زنان تبدیل کرده است. «خانه قارنی» که قدمت آن به دوران قاجار برمی‌گردد، بیست سال رها و متروک مانده بود. حالا «بنیاد سپهر قائن»، که یک سازمان مردم‌نهاد محلی فعال در توسعه فرهنگی و توانمندسازی است، تأمین مالی تملک نصف آن را با مشارکت مردم در دست گرفته و با اجاره نصف دیگر بنا از اداره اوقاف، این بنا به دست داوطلبان این نهاد و با مشارکت معماران و حامیان در حال مرمت است. خانه قارنی به‌عنوان خانه فرهنگ و مهارت این بنیاد، در خدمت کسب‌وکارهای خرد زنان است. ارائه محصولات صنایع‌دستی، کافه سنتی با اداره افراد دارای معلولیت، کتاب‌فروشی و همچنین یک کتابخانه تخصصی کودک، از جمله فعالیت‌هایی است که پویایی و روحیه کار و تلاش را به محله‌های قدیمی این شهر در استان خراسان جنوبی آورده است.

از سحرگاه‌های لطیف و شور فصل زعفران‌چینی که بگذریم، اگر سال‌های دهه ۸۰ در کوچه‌های باریک و تاریک شهر قائن قدم می‌زدید، غروب‌ها چندان جایی برای گذراندن وقت پیدا نمی‌کردید، چه برسد به فعالیت‌های فرهنگی. اما چند سالی است که «حیاط سپهر» را همه می‌شناسند و از جشن‌های شهری گرفته تا جشنواره‌های غذا، اجرای شعرخوانی و موسیقی، نمایشگاه‌های محصولات محلی، برگزاری مسابقه‌های محیط‌زیستی و ترویج فرهنگ بازیافت، غروب‌ها زنان و جوانانی را می‌بینید که در محله‌های قدیمی این شهر راه می‌روند و معمولاً مقصدشان یکی است: حیاط خانه تاریخی صمدی.

بنیاد سپهر را جمعی از جوانان دهه‌شصتی اهل قائن که در تهران و جاهای دیگر درس خواندند و کار کردند و بعد به شهرشان بازگشتند، تأسیس کردند. آن‌ها دلشان می‌خواست شهرشان پاتوقی مردمی داشته باشد. سپهر که رویکردی پروژه‌محور داشت، کم‌کم توسعه پیدا کرد؛ به روستاها رفت و صندوق‌های اعتبارات زنان روستایی تأسیس کرد، کتابخانه سیار راه انداخت، مرکز تولیدی صنایع‌دستی تشکیل داد، مکتب‌های توسعه مهارت‌های فنی و خرد راه‌اندازی کرد و تلاشش توسعه بوم‌آوردی بود که هم زنان و گروه‌های حاشیه‌نشین و کم‌توان از خدماتش بهره ببرند و هم دانشجویان و دانش‌آموزان فضای امنی برای گذراندن مفید وقتشان داشته باشند. از این رو، ورود این نهاد به حفاظت از میراث فرهنگی و مرمت آثار تاریخی، رنگی هم از معیشت و توسعه و گردشگری به خود گرفت.

می‌گویند در توسعه پایدار، توسعه اقتصادی، پایداری محیط‌زیست و میراث فرهنگی باید در کنار شمول اجتماعی قرار بگیرد. ناصر نوربخش، مدیرعامل بنیاد سپهر، به «پیام ما» می‌گوید بعد از خانه صمدی، مرمت خانه قارنی دومین تجربه بنیاد سپهر در ساختن الگویی برای نقش‌آفرینی سازمان‌های مردم‌نهاد در توسعه پایدار محلی است. این خانه فضاهای آموزشی برای توسعه مهارت‌های نرم زنان و دانش‌آموزان را هم فراهم می‌کند. اما شکل‌گیری یک پاتوق شهری و یک فضای امن، چالشی است که یک‌شبه محقق نمی‌شود. نوربخش می‌گوید: «ما ۴ سال است که بازارچه‌های محلی را شروع کردیم و ابتدا نامش را «گذر سپهر» گذاشتیم. برای ما مهم است که فعالیت‌هایمان در بناهای مرمت‌شده زاییده شود و توسعه پیدا کند. فکر می‌کنم در یک سازمان مردم‌نهاد باید دنبال همین بود؛ اینکه زندگی خودمان و شهرمان بهتر شود و کمک کنیم هویت و پیشینه فرهنگی‌مان حفظ شود. فعالیت ما در این بناها از این باور جاری می‌شود که می‌توان تاریخ را زنده نگه داشت و کارکرد داشت و مورد توجه قرار گرفت.» به نظر نوربخش، «وقتی عمل ما با کنش و رویکردمان در توسعه پایدار یکی و صادقانه باشد، حرفمان در جلوگیری از تخریب و دیگر موارد هم خریدار بیشتری دارد. هم خودمان انرژی می‌گیریم، هم دیگران. اصلاً بودن در این خانه‌ها حس خوبی دارد!»

در شهر قائن ۵ خانه قدیمی وجود دارد. دو خانه از این ۵ خانه حالا کارکرد اجتماعی دارند و به فضاهای فرهنگی و معیشتی تبدیل شده‌اند. فرامرز پارسی مشاور پروژه مرمت خانه قارنی است. به نظر او، هر بنای تاریخی شاهدی از روش زندگی مردم در آن است. او به «پیام ما» می‌گوید: «هر خانه‌ای که میراث نگاه زیبایی‌شناسانه مردم را در خود دارد، از نظر من ارزش مرمت دارد و تحت هیچ شرایطی نباید از بین برود.» به نظر پارسی، خانه قارنی یک نمونه شاخص از معماری منحصربه‌فرد قائنی است. «معماری‌های شاخص امکان مقایسه بنا را با بناهای مشابه در شهرهای دیگر فراهم می‌کنند و در واقع یک میزان هستند. تزئینات و الگوهای فضایی و نظم و هندسه به‌کاررفته در خانه قارنی همه این شاخص‌ها را دارند و ارزش و اهمیت بازسازی و مرمت بنا را دوچندان کردند.»

«پیام ما» همچنین از چند زن صاحب کسب‌وکارهای خرد که محصولاتشان را در بازارچه‌های گذر سپهر در خانه قارنی ارائه می‌کنند، پرس‌وجو کرد. فاطمه رحیمی، فاطمه یعقوبی و فاطمه‌نسا ترابی معتقدند یکی از مهم‌ترین دلایلی که کسب‌وکارها را به شرکت در بازارچه‌های گذر سپهر در خانه قدیمی قارنی ترغیب می‌کند، فضای متفاوت، صمیمی و دلنشین این خانه قدیمی است. حضور در چنین فضایی برای خودشان حس خوبی ایجاد می‌کند و بازارچه تنها فرصتی برای فروش محصولات نیست، بلکه بهانه‌ای برای دیدار، گفت‌وگو و گذراندن ساعاتی خوش در کنار خانواده، دوستان و آشنایان است.

برخی از کسب‌وکارها اشاره می‌کنند که اعضای خانواده و دوستانشان نیز برای حضور در این فضا به بازارچه می‌آیند و حتی اگر خریدی انجام ندهند، صرفاً به دلیل حال‌وهوای متفاوت خانه قدیمی، ترجیح می‌دهند ساعاتی را در این محیط سپری کنند.

یکی از بازدیدکنندگان نیز در این‌باره می‌گوید: «ما قرارهای دورهمی خودمان را در اینجا می‌گذاریم و با دوستانمان می‌آییم، هم از کسب‌وکارها خرید می‌کنیم و هم چند ساعتی دور هم می‌نشینیم و از فضای خانه لذت می‌بریم.»

«حمید نوحی»، معمار و حامی مرمت این خانه است. او به «پیام ما» می‌گوید: «معماری از رسانه‌هایی است که مردم راحت با آن ارتباط می‌گیرند و خودشان را راحت در آن پیدا می‌کنند. منظورم همه مردم است، نه فقط عده‌ای که هنر و موسیقی و نقاشی سرشان شود. مردم با این معماری زندگی کردند و تاریخ و هستی خودشان را در آن پیدا می‌کنند. احیای این معماری، به‌خصوص در کشوری مثل ایران که این‌طوری میراث معماری زنده دارد، ارزش زیادی دارد. مردمی که در این فضاها بزرگ می‌شوند، آن‌قدر راحت با فضاهای مدرن صمیمی نمی‌شوند، اما این بناها مردم را به بوم خود و زندگی بومی نزدیک می‌کنند. این‌طور مردم تشویق می‌شوند که به این هستی بومی نزدیک شوند و به آن کمک کنند. خب، نهادهای دیگر مثل دولت و بخش خصوصی که اصلاً تمایلی به این کار ندارند، نهادهای فرهنگی و مردمی و عام‌المنفعه مثل سپهر دلسوز هستند و باید در این احیا نقش داشته باشند و از توان علمی و فلسفی و درک تجربی خود در آن استفاده کنند.» به نظر نوحی، مردمی که به خانه قارنی علاقه‌مند می‌شوند و در آن فعالیت خواهند کرد، می‌فهمند که پیش از آن تا چه حد از بوم خود جدا بودند. شاید کار نهادهای مردمی همین نزدیک‌کردن فاصله‌ها باشد.