رد نفت بر زیست‌بوم خلیج فارس

در تازه‌ترین گزارش، روزنامه انگلیسی‌زبان «نشنال»، چاپ امارات متحده عربی، با اشاره به ارزیابی‌های انجام‌شده درباره پیامدهای محیط‌زیستی جنگ، از خطر آلودگی زیستگاه‌های دریایی، نشت نفت و آسیب به گونه‌های دریایی خبر داده است.

براساس این گزارش، «دِواراج آسیر رامش»، پژوهشگر دانشگاه آنا در چنای هند، کشورهای خلیج فارس را به تشکیل یک «اتحادیه محیط‌زیستی» برای مقابله با آنچه در تحلیلی جدید «اختلال بی‌سابقه» در اکوسیستم‌های منطقه توصیف شده، فراخوانده است. نشنال در گزارش خود نوشته است این تحلیل، اکوسیستم‌های حساس خلیج فارس را به‌شدت آسیب‌دیده توصیف کرده و از کاهش شمار گونه‌ها در برخی مناطق خبر داده است.

رامش که این تحلیل را گردآوری کرده، می‌گوید زیستگاه‌های دریایی با تهدید بقایای سمی و نشت نفت مواجه‌اند و صداهای ناشی از درگیری‌ها نیز ممکن است حیات دریایی را مختل کرده باشند. او مدعی شده است حملات ایران به امارات متحده عربی احتمالاً باعث آلودگی بسترهای علفزارهای دریایی با هیدروکربن‌ها و آسیب شنوایی به آب‌بازسانان شده است.

او همچنین گفته است نفتی که در پی حملات به نفتکش‌ها در فجیره وارد محیط شده، ممکن است به اکوسیستم منطقه آسیب زده باشد. رامش در تحلیلی که نشنال به آن استناد کرده، نوشته است: «نشت نفت، نشت مواد شیمیایی و اختلالات صوتی، تنوع زیستی، شیلات، آبزی‌پروری، تأسیسات نمک‌زدایی و گردشگری طبیعت را تحت تأثیر قرار داده‌اند.»

گزارش نشنال در این بخش بیشتر بر خسارت‌های واردشده به محیط‌زیست کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، به‌ویژه امارات، تمرکز دارد؛ در حالی که در سوی دیگر خلیج فارس نیز آثار محیط‌زیستی جنگ مشهود است. یکی از نمونه‌های اخیر، آلودگی نفتی سواحل جنوبی قشم و جزیره هنگام است که به محدوده جنگل‌های حرا و زیستگاه لاک‌پشت‌های پوزه‌عقابی در شیب‌دراز نیز رسید. در مردادماه، مؤسسه آب، محیط‌زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد اعلام کرد تصاویر ماهواره‌ای گرفته‌شده در ۱۰ اوت، حدود ۱۰۰ کیلومتر مربع آب آلوده به نفت را در اطراف قشم و هنگام نشان می‌دهند. این دو جزیره زیستگاه‌هایی از جمله صخره‌های مرجانی، پهنه‌های جزرومدی و جنگل‌های حرا دارند. همان زمان، «شینا انصاری»، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، این آلودگی را «بخشی از پیامدهای آشکار تجاوزات نظامی» بر زیست‌بوم ساحلی و دریایی ایران دانست. مدیرکل حفاظت محیط‌زیست هرمزگان وسعت آلودگی را حدود ۳۲ هزار مترمربع در سواحل و ۹۰ هزار مترمربع در پهنه دریایی منطقه اعلام کرد. به گفته معاون محیط‌زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز آلودگی در سواحل سوزا، شیب‌دراز و نقاشه، محدوده جنگل‌های حرای دست‌کاشت جنوب قشم، سواحل شمال‌شرقی هنگام و بخش‌هایی از آب‌های میان دو جزیره مشاهده شده بود.

شواهدی از ماه‌های نخست جنگ

یکی از نخستین شواهد ماهواره‌ای از افزایش آلودگی نفتی در خلیج فارس نیز به ماه‌های آغازین جنگ اخیر بازمی‌گردد. یک مطالعه چندحسگری ماهواره‌ای که «جُنان جیائو»، «چوانمین هو» و «برایان بی. بارنز» انجام داده‌اند، نشت‌های نفتی در فوریه و مارس ۲۰۲۶، یعنی بهمن و اسفند ۱۴۰۴، را با دوره مشابه در سال ۲۰۲۵ مقایسه کرده است.

براساس این مطالعه، در هر سه منطقه مورد بررسی، مساحت وزنی لکه‌های نفتی در مارس ۲۰۲۶ حدود دو برابر سطح زمینه برآورد شد. در نزدیکی جزیره خارک، نشت‌های نفتی پیوسته مشاهده شد و بیشینه مساحت لکه نفتی به ۲۵۵٫۵ کیلومتر مربع رسید. پژوهشگران همچنین در تنگه خوران و محدوده تالاب حرا، لکه‌های ضخیم نفتی را در پی نشت مداوم از یک شناور مشاهده کردند.

این مطالعه افزایش آلودگی نفتی را در هر سه نقطه مورد بررسی تأیید کرد؛ بااین‌حال، داده‌های آن مربوط به ماه‌های نخست جنگ است و برای ارزیابی وضعیت کنونی خلیج فارس کافی نیست. پژوهشگران در همان زمان نیز از مشاهده لکه‌های نفتی پس از ماه مارس خبر داده بودند.

آلودگی محدود به دریا نیست

پیامد آلودگی نفتی به سطح آب محدود نمی‌شود. پیش از این، پژوهشگرانی از مرکز علوم محیط‌زیستی دانشگاه قطر و دانشگاه سلطان قابوس در گفت‌وگو با الجزیره درباره خطرهای آلودگی نفتی برای اکوسیستم خلیج فارس هشدار داده‌اند. هیدروکربن‌های نفتی می‌توانند به ماهی‌ها، مرجان‌ها، پلانکتون‌ها و دیگر جانداران دریایی آسیب بزنند و تخم و لارو ماهی‌ها نیز از مراحل حساس به این آلودگی هستند.

جنگل‌های حرا، علفزارهای دریایی و صخره‌های مرجانی نیز می‌توانند آلاینده‌ها را برای مدت طولانی‌تری در خود نگه دارند. به همین دلیل، آلودگی نفتی ممکن است علاوه بر اثر مستقیم بر زیستگاه‌ها، بر شیلات، زنجیره غذایی و الگوهای پراکنش و زادآوری آبزیان نیز اثر بگذارد.

این آلودگی همچنین می‌تواند بر زیرساخت‌های آب‌شیرین‌کن که در برابر آلودگی نفتی آسیب‌پذیرند، فشار وارد کند. ورود نفت به نزدیکی آبگیرهای آب‌شیرین‌کن می‌تواند کیفیت آب خام را کاهش دهد و بسته به محل آلودگی، جریان‌های دریایی، عمق آبگیر و فناوری تصفیه، فعالیت این تأسیسات را مختل کند.

ردپای ماندگار آلودگی

در گزارش نشنال، رامش برای تقویت و احیای زیست‌بوم‌های خلیج فارس پیشنهاد احیای صخره‌های مرجانی در مسندم، افزایش کاشت حرا در رأس‌الخُور دبی و احیای علفزارهای دریایی در آب‌های ساحلی ابوظبی را مطرح کرده است. او همچنین پیشنهاد کرده است کشورهای خلیج فارس یک «اتحادیه محیط‌زیستی» تشکیل دهند تا تلاش‌ها برای احیای محیط‌های طبیعی آسیب‌دیده از جنگ را هماهنگ کنند.

در همین حال، «مانجولا نایر»، دانشیار شیمی در دانشکده مهندسی و علوم فیزیکی دانشگاه هریوت‌وات دبی، نشت نفت و ورود آن به آب‌های اطراف جزایر سیری و قشم را یکی از نگرانی‌های جدی خوانده است. او با اشاره به صخره‌های مرجانی گسترده، جنگل‌های حرا و سواحل شنی زیبای جزایر ایران می‌گوید: «ادامه فعالیت‌های نظامی، مهار این نشت‌ها را دشوار کرده است. پیامدهای آلودگی نفتی فراتر از اکوسیستم‌های دریایی و به امنیت آب نیز گسترش می‌یابد. وقتی نفت دریا را آلوده می‌کند، فقط حیات دریایی را تهدید نمی‌کند؛ بلکه هر قطره آب پاک را نیز در معرض خطر قرار می‌دهد.»

براساس این گزارش، در خلیج فارس که نمک‌زدایی برای تأمین نیازهای آبی حیاتی است، آلودگی آب خام دریا می‌تواند عملکرد تأسیسات نمک‌زدایی را مختل کند و در نهایت بر تولید آب شیرین اثر بگذارد.

از سوی دیگر، «داگ ویر»، مدیر سازمان غیرانتفاعی «Conflict and Environment Observatory» در بریتانیا، معتقد است در مقایسه با دیگر درگیری‌ها، ابعاد خسارت‌های واردشده به محیط‌زیست به‌خوبی ثبت و مستندسازی نشده است.

به گفته او، گزارش‌های منتشرشده از سوی جامعه مدنی، سازمان‌های بین‌المللی یا دولت‌های کشورهای منطقه اندک بوده و ادامه درگیری‌ها نیز ارزیابی خسارت‌ها را دشوار کرده است. او می‌گوید: «علاوه بر این، ارزیابی‌های از راه دور بر پایه تصاویر ماهواره‌ای نیز به دلیل دسترسی محدود به تصاویر ماهواره‌ای با وضوح بالا با مشکل مواجه شده‌اند. به‌علاوه، با وجود آنکه روش‌های مختلفی برای احیای مناطق آسیب‌دیده وجود دارد، خسارت‌های محیط‌زیستی ناشی از درگیری‌ها اغلب بدون رسیدگی باقی می‌مانند؛ برای مثال، ممکن است کشورهای آسیب‌دیده منابع مالی کافی نداشته باشند یا احیای محیط‌زیست را در اولویت قرار ندهند.»

او ادامه می‌دهد: «در برخی موارد، طبیعت می‌تواند نسبتاً سریع خود را بازسازی کند؛ هرچند آنچه بازمی‌گردد ممکن است با آنچه پیش از آن وجود داشته، بسیار متفاوت باشد. اما در بسیاری از موارد، به‌ویژه هنگامی که تخریب چشم‌انداز یا آلودگی شدید رخ داده باشد، خسارت می‌تواند بدون مداخلات پرهزینه، برای دهه‌ها باقی بماند.»

در کویت، عملیات پاکسازی پس از آنکه نیروهای عراقی در حال عقب‌نشینی در سال ۱۹۹۱ چاه‌های نفت را به آتش کشیدند، با تأخیر زیادی آغاز شد و این عملیات بیش از سه دهه پس از آن حادثه همچنان ادامه دارد.

پژوهشگران در مقاله‌ای که اردیبهشت امسال در مجله Ambio منتشر شد نیز با مرور تجربه جنگ‌های گذشته در خلیج فارس هشدار داده‌اند که پیامدهای آلودگی ناشی از درگیری می‌تواند طولانی‌مدت و فرامرزی باشد. در جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، حدود هفت میلیون بشکه نفت خام وارد خلیج فارس شد و هیدروکربن‌ها نزدیک به ۷۰۰ کیلومتر از خط ساحلی کویت تا عربستان را آلوده کردند. بخشی از بقایای نفت و قیر سال‌ها در رسوبات باقی ماند و برخی مطالعات مورد استناد این مقاله، زمان احیای کامل بعضی زیستگاه‌های ساحلی را بیش از یک قرن برآورد کرده‌اند.

آنچه اکنون در خلیج فارس دیده می‌شود، هنوز برآورد نهایی خسارت‌های جنگ را ارائه نمی‌دهد. اما هم‌زمانی چندین مورد آلودگی نفتی، حضور لکه‌ها در نزدیکی زیستگاه‌های حساس و هشدار پژوهشگران درباره ماندگاری آلاینده‌ها نشان می‌دهد ارزیابی پیامدهای محیط‌زیستی به پایش بلندمدت آب، رسوبات و زیستگاه‌های ساحلی و دریایی نیاز دارد.