خراسان شمالی در حاشیه سفر 

خراسان شمالی را اگر از روی نقشه نگاه کنیم، استانی در مسیر عبور به مشهد است؛ اما اگر از تاریخ و طبیعت آن عبور کنیم، با سرزمینی مواجه می‌شویم که بخش‌هایی از گذشته ایران را در کاروانسراها، محوطه‌های تاریخی، آیین‌های بومی، روستاهای قدیمی، کویر، جنگل و زیستگاه‌های حیات‌وحش خود نگه داشته است.

مسئله اما همین‌جاست؛ استانی با این حجم از داشته‌های تاریخی و طبیعی هنوز نتوانسته سهم متناسبی از اقتصاد گردشگری کشور به دست آورد. در خراسان شمالی، مسئله کمبود جاذبه نیست؛ مسئله فاصله میان جاذبه و مقصد است. بسیاری از گردشگران از این استان عبور می‌کنند، اما تعداد کمتری آن را به‌عنوان مقصد اصلی سفر انتخاب می‌کنند. میان این دو، زنجیره‌ای از زیرساخت، اقامت، سرمایه‌گذاری، معرفی، دسترسی و مدیریت وجود دارد که هنوز کامل نشده است.

این وضعیت را می‌توان در جاجرم، یکی از شهرستان‌های تاریخی استان، به‌وضوح دید؛ جایی که تاریخ «جاده ابریشم»، کاروانسراها، «سنگ‌نگاره‌های جربت»، آیین‌های محلی، کویر و منطقه حفاظت‌شده «میاندشت» در کنار هم قرار گرفته‌اند، ولی هنوز همه این ظرفیت‌ها به یک بسته منسجم گردشگری تبدیل نشده‌اند.

وقتی جاذبه زیاد است، اما گردشگر نمی‌ماند

جاجرم در سه اقلیم متفاوت، مجموعه‌ای از ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی، طبیعی و ناملموس را در خود جای داده است. براساس اطلاعات موجود، حدود ۱۷۰ اثر و بنای تاریخی در این شهرستان شناسایی شده است. ظرفیت‌های شهرستان از بناها و محوطه‌های تاریخی تا درختان کهنسال، سنگ‌نگاره‌های جربت، آیین‌هایی مانند علم‌گردانی و نخل‌گردانی و غذاهای محلی را دربرمی‌گیرد. این تنوع به‌تنهایی نمی‌تواند گردشگری ایجاد کند.

گردشگر امروز برای یک اثر تاریخی سفر نمی‌کند؛ برای تجربه سفر می‌کند و می‌خواهد چند جاذبه را در یک مسیر ببیند، اقامت کند، غذای محلی بچشد، با فرهنگ منطقه آشنا شود و در نهایت با خاطره‌ای متفاوت بازگردد. بنابراین، اگر جاذبه‌های جاجرم جدا از یکدیگر معرفی شوند، هرکدام بخشی از ظرفیت خود را از دست می‌دهند.

راهکار، ایجاد یک مسیر مشخص گردشگری است؛ مسیری که در آن تاریخ جاده ابریشم، کاروانسراها، روستاهای تاریخی، کویر، حیات‌وحش و آیین‌های محلی در یک روایت واحد قرار بگیرند.

جاده‌ای که می‌تواند دوباره گردشگر بیاورد

بخشی از اهمیت جاجرم به قرار گرفتن آن در مسیرهای تاریخی ارتباطی ایران بازمی‌گردد. کاروانسراهایی که روزگاری محل توقف و تبادل کالا بودند، امروز می‌توانند به ایستگاه‌های یک مسیر گردشگری تبدیل شوند.

در خراسان شمالی، کاروانسراهای تاریخی جاجرم و گرمه بخشی از همین ظرفیت‌اند. رباط‌های تاریخی این منطقه فقط بناهایی برای تماشا نیستند؛ آنها روایت‌هایی از اقتصاد، تجارت و سبک زندگی در گذشته‌اند.

«رباط قلی» نیز نمونه‌ای از همین میراث است که مرمت آن می‌تواند مقدمه‌ای برای احیای یک ظرفیت گردشگری باشد. اما تجربه بسیاری از بناهای تاریخی نشان داده که مرمت به‌تنهایی کافی نیست. بنا باید در یک مسیر گردشگری قرار بگیرد و معرفی شود، امکان بازدید و خدمات پیرامونی داشته باشد و جامعه محلی نیز از رونق آن سهم ببرد. در غیر این صورت، مرمت پایان کار است؛ درحالی‌که باید آغاز یک چرخه جدید باشد.

میاندشت؛ طبیعتی که نیازمند گردشگری مسئولانه است

در سوی دیگر جاجرم، پناهگاه حیات‌وحش میاندشت قرار دارد؛ منطقه‌ای که اهمیت آن فقط به چشم‌انداز کویری محدود نمی‌شود و به‌عنوان یکی از زیستگاه‌های اصلی یوزپلنگ آسیایی در کشور نیز اهمیت ویژه‌ای دارد.

چنین ظرفیتی می‌تواند خراسان شمالی را در مسیر توسعه طبیعت‌گردی قرار دهد؛ اما طبیعت‌گردی با گردشگری معمولی تفاوت دارد. افزایش گردشگر در مناطق حساس طبیعی، بدون برنامه‌ریزی و نظارت، می‌تواند به همان سرمایه‌ای آسیب بزند که قرار است موتور توسعه گردشگری باشد.

بنابراین، توسعه گردشگری میاندشت باید بر پایه حفاظت، ظرفیت‌پذیری، آموزش گردشگران و مشارکت جوامع محلی انجام شود. اگر گردشگری قرار است به اقتصاد محلی کمک کند، باید هم‌زمان به حفاظت از طبیعت نیز کمک کند.

راه؛ حلقه‌ای که هنوز کامل نشده است

یکی از مسائل مهم گردشگری خراسان شمالی، موضوع دسترسی است. جاجرم از طریق راه‌آهن به شبکه ریلی کشور متصل است و محور میامی–جاجرم–سنخواست–بجنورد نیز می‌تواند در آینده نقش مهمی در بهبود دسترسی زمینی ایفا کند.

اما گردشگری فقط با ساخت جاده شکل نمی‌گیرد. مسافر باید بتواند به مقصد برسد، در آن اقامت کند، جاذبه‌ها را ببیند، خدمات دریافت کند و دوباره به شبکه حمل‌ونقل دسترسی داشته باشد. ارتقای ایستگاه راه‌آهن جاجرم و افزایش امکان دسترسی مسافران ریلی، در کنار تکمیل محورهای ارتباطی، بخشی از پازل گردشگری شهرستان است.

در واقع، زیرساخت حمل‌ونقل زمانی به زیرساخت گردشگری تبدیل می‌شود که مقصدی برای توقف پشت آن وجود داشته باشد.

هشت واحد اقامتی برای این همه ظرفیت در جاجرم

یکی از نقاط قابل‌تأمل در گردشگری جاجرم، ظرفیت اقامتی آن است. براساس اطلاعات ارائه‌شده، شهرستان حدود هشت واحد اقامتی دارد؛ ظرفیتی که در مقایسه با گستره جاذبه‌های تاریخی و طبیعی شهرستان، نیازمند توجه بیشتر است؛ زیرا گردشگری بدون اقامت، بخش مهمی از اقتصاد خود را از دست می‌دهد.

گردشگری که صبح وارد شهرستان شود و عصر خارج شود، فرصت محدودی برای استفاده از خدمات محلی دارد. اما گردشگری که یک یا چند شب اقامت داشته باشد، به‌مراتب بیشتر در اقتصاد مقصد مشارکت می‌کند.

از این منظر، توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی، واحدهای اقامتی کوچک، خدمات کمپینگ و امکانات مناسب برای گردشگران خودرویی و کاروانی می‌تواند بخشی از پاسخ به این خلأ باشد.

سرمایه‌گذار؛ پشت درِ بوروکراسی

یکی دیگر از موانع، مسیر دشوار سرمایه‌گذاری است. توسعه گردشگری نیازمند سرمایه‌گذار است؛ اما سرمایه‌گذار پیش از هر چیز به زمین مناسب، مجوز روشن، فرایند قابل‌پیش‌بینی و چشم‌انداز اقتصادی نیاز دارد. پیچیدگی در واگذاری زمین‌های دولتی و طولانی شدن فرایندهای اداری می‌تواند اجرای طرح‌های گردشگری را با تأخیر مواجه کند.

اگر سیاست‌گذار از سرمایه‌گذار انتظار ورود به حوزه گردشگری دارد، باید ریسک‌های غیرضروری این ورود را کاهش دهد.

توسعه گردشگری خراسان شمالی تنها با بودجه دولتی اتفاق نمی‌افتد. دولت می‌تواند زیرساخت، تسهیل‌گری و حمایت اولیه را فراهم کند، اما بخش مهمی از اقامتگاه‌ها، مراکز تفریحی، خدمات گردشگری و پروژه‌های جدید نیازمند حضور بخش خصوصی است.

میراثی که اعتبار می‌خواهد

آثار تاریخی، برخلاف یک پروژه عمرانی، با پایان ساخت به پایان نمی‌رسند. آنها نیازمند مراقبت مستمرند. فرسایش ناشی از شرایط جوی، کمبود اعتبار مرمت، ساخت‌وسازهای ناسازگار و کمبود نیروی متخصص، بخشی از مشکلاتی است که می‌تواند آینده میراث تاریخی استان را تهدید کند.

جاجرم با مجموعه‌ای از آثار تاریخی و فرهنگی، نمونه‌ای روشن از این وضعیت است. تقویت ساختار اداری میراث فرهنگی شهرستان، افزایش نیروی متخصص و اختصاص اعتبار کافی برای مرمت و حفاظت، تنها یک اقدام اداری نیست؛ بخشی از سرمایه‌گذاری برای آینده گردشگری منطقه است. زیرا هر بنای تاریخی که از چرخه حفاظت خارج شود، بخشی از امکان روایت تاریخ و جذب گردشگر را نیز از دست می‌دهد.

گردشگری خراسان شمالی به یک «روایت مشترک» نیاز دارد

مشکل دیگر، پراکندگی ظرفیت‌هاست. هر شهرستان خراسان شمالی جاذبه‌های خاص خود را دارد، اما گردشگر لزوماً با مرزهای اداری شهرستان‌ها سفر نمی‌کند. آنچه برای او اهمیت دارد، مسیر و تجربه سفر است.

می‌توان یک مسیر گردشگری در استان تعریف کرد که از تاریخ و فرهنگ آغاز شود، به کاروانسراها برسد، از روستاها و آیین‌های محلی عبور کند و در طبیعت و حیات‌وحش ادامه پیدا کند. در چنین مدلی، جاجرم دیگر فقط یک شهرستان تاریخی نیست؛ بخشی از یک محصول گردشگری استانی است.

فرصت هنوز از دست نرفته است. خراسان شمالی برای تبدیل شدن به مقصد گردشگری، لازم نیست جاذبه‌ای تازه خلق کند. بسیاری از داشته‌ها همین حالا وجود دارند؛ از میراث تاریخی و کاروانسراها تا طبیعت بکر، آیین‌های محلی و زیستگاه‌های ارزشمند. آنچه نیازمند تغییر است، شیوه اتصال این ظرفیت‌ها به یکدیگر است.

جاجرم در این میان یک نمونه مهم است؛ شهرستانی که راه‌آهن، فرودگاه، مسیرهای تاریخی، کاروانسراها، کویر، میاندشت، سنگ‌نگاره‌ها و میراث ناملموس را هم‌زمان در اختیار دارد. اگر این ظرفیت‌ها در کنار زیرساخت مناسب، اقامت، سرمایه‌گذاری و معرفی حرفه‌ای قرار گیرند، می‌توانند از مجموعه‌ای از آثار پراکنده به یک مقصد گردشگری تبدیل شوند.

خراسان شمالی در نقطه‌ای ایستاده که میان «استان عبوری» و «مقصد گردشگری» فاصله چندان زیادی ندارد؛ اما عبور از این فاصله نیازمند برنامه‌ای است که گردشگری را نه صرفاً به‌عنوان بازدید از چند اثر، بلکه به‌عنوان یک زنجیره اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی ببیند.

در این مسیر، جاجرم می‌تواند یکی از مهم‌ترین حلقه‌ها باشد؛ جایی که جاده ابریشم هنوز در کاروانسراهایش روایت می‌شود و طبیعت، تاریخ و فرهنگ می‌توانند در کنار یکدیگر، روایت تازه‌ای از گردشگری خراسان شمالی بسازند.