تاریخ در ورقه‌های کوچک

نخستین کارت‌پستال‌های مصور اروپا در اواخر سده ۱۸۰۰ میلادی به چاپ رسیدند و خیلی زود در جهان فراگیر شدند؛ به‌گونه‌ای که در سال ۱۲۷۶ شمسی، پیشنهاد چاپ کارت‌پستال از سوی وزیرمختار هلند در ایران مطرح شد و در سال ۱۲۸۲ شمسی، اولین محمولهٔ کارت‌پستال‌های مصور چاپ‌شده برای ایران وارد کشور شد. ظهور و پیدایش کارت‌پستال بخشی از ورود مدرنیته به ایران در دوره مظفرالدین‌شاه بود و به‌تدریج با استقبال قابل‌توجهی از سوی شاهان و مردم مواجه شد؛ به‌گونه‌ای که بخش قابل‌توجهی از اسناد وقایع تاریخی همچون انقلاب مشروطه، «مجلس شورای ملی»، پرتره شاهان، تصویر پیشه‌های ایرانی، زندگی اقوام، بناهای تاریخی و جاذبه‌های ایران به‌وسیله کارت‌پستال ثبت و ماندگار شده است. کارت‌پستال به‌مثابه یک سند تاریخی همواره مورد بررسی و پژوهش محققان مردم‌شناسی، جامعه‌شناسی، مورخان و مستندسازان است و از همین آبشخور شاهد مقالات متعدد علمی در ایران و جهان در مورد کارت‌پستال هستیم.

از توصیه ایرج افشار تا مرکز میراث تصویری

برای مهرداد اسکویی، عکاس و مستندساز، کارت‌پستال برشی تصویری و مکتوب از میراث بصری گذشتگان است. او در مورد چرایی پژوهش در باب کارت‌پستال‌های تاریخی به پیام ما می‌گوید: «علاقه من به جمع‌آوری و تحقیق در مورد کارت‌پستال، نامه و عکس‌های تاریخی به اواخر دهه هشتاد خورشیدی بازمی‌گردد. زمانی که به پیشنهاد ایرج افشار و ناصر فکوهی کار روی اسناد تصویری تاریخی را شروع کردم.»

راه‌اندازی «مرکز میراث تصویری» به همراه جمعی از نخبگان و پژوهشگران، گام بعدی اسکویی برای جمع‌آوری کارت‌پستال‌ها و واکاوی حقایق پیرامون این ورقه‌های پستی تاریخی است. «گیلان به روایت کارت‌پستال‌های تاریخی»، «حج به روایت کارت‌پستال‌های تاریخی» و «حتماً عکس دیگری هم هست: قطعه‌نویسی برای کارت‌پستال ۶۶ نویسنده مشهور جهان» تعدادی از آثار مهرداد اسکویی در زمینه کارت‌پستال است و هم‌اکنون نیز اسکویی در حال پژوهش در مورد کارت‌پستال شهرهای شیراز، اصفهان، تبریز و جلد دوم گیلان است.

کارت‌پستال از عکس دقیق‌تر است

کریدورهای تجاری در شمال و جنوب ایران، دسترسی به آب‌های آزاد و موقعیت ژئوپلیتیک، قرارگیری در مسیرهای بازرگانی، اعتقادات مذهبی، فراوانی بناهای تاریخی در کنار ورود مدرنیته به ایران سبب شده است که کارت‌پستال‌هایی از مبدأ بندر انزلی، بوشهر، مشهد، اصفهان و شیراز را شاهد باشیم. چنین گستردگی جغرافیایی و موضوعی در کارت‌پستال‌های ایران سبب می‌شود که به کارت‌پستال به‌مثابه یک سند تاریخی نگریسته شود. اسکویی دراین‌باره بیان می‌کند: «گستردگی استفاده از کارت‌پستال در دوره‌های ۱۸۹۷ تا ۱۹۱۴ سبب شده در هر موضوعی کارت‌پستال داشته باشیم. از طرفی چارچوب کلی هر کارت که شامل تاریخ، نام عکاس، مشخصات ناشر، تمبر و مهر است، به سندیت کارت‌پستال کمک کرده و پژوهشگر را در حصول نتیجه کمک می‌کند.»

به باور این عکاس و مستندساز، «در عکس‌های تاریخی ما بر اساس شواهد و هم‌پوشانی‌های زمانی، رخدادهای تاریخی را کشف می‌کنیم»، اما کارت‌پستال‌ها به‌تنهایی می‌توانند اطلاعات غنی، متقن و دقیقی را به مخاطب ارائه دهند.

سندی برای آیندگان

میکروهیستوری یا تاریخ خرد، نخ تسبیح آثار متعدد اسکویی در حوزه دِلتیولوژی (گردآوری و بررسی کارت‌پستال‌ها) است. او از خلال کارت‌پستال‌ها، گروه‌ها و شخصیت‌هایی چون زنان، کودکان و غلامان را بررسی کرده و به چهره پادشاهانی همچون مظفرالدین‌شاه پرداخته است. همین عامل سبب جمع‌آوری و انتشار کتاب اخیر اسکویی با نام «سفرنامه‌های مصور مظفرالدین‌شاه به کنترکسویل فرانسه» است. کتابی که با همکاری «علیرضا بهارلو»، پژوهشگر و مترجم هنر قاجار، از سوی نشر «دانیار» در سال جاری منتشر شده است. اسکویی می‌گوید: «در این کتاب با بهره‌گیری از ده‌ها کارت‌پستال تاریخی توانستیم فضای واقعی سفر کنترکسویل مظفرالدین‌شاه را برای مخاطب به‌صورت واقعی نشان دهیم.»

در ادامه همکاری اسکویی و بهارلو با محوریت سفرنامه‌های مظفرالدین‌شاه، او از جلد دوم این اثر که شامل «سفرنامه مظفرالدین‌شاه به پاریس»، «عثمانی و روسیه»، «اروپا» و «تدارک سفر اروپا» است، خبر می‌دهد. مجموعه‌ای پنج‌جلدی که تصویر متفاوتی از دوره حکمرانی پنجمین شاه قاجار را نمایش می‌دهد.

این مجموعه‌دار در مورد اهمیت تولید کتاب و انتشار پژوهش در باب کارت‌پستال معتقد است: «داشتن یک مجموعه بزرگ از کارت‌پستال برای من، به‌تنهایی جذابیتی ندارد. یک مجموعه می‌تواند پلی میان گذشته و آینده تاریخ باشد که در اختیار مردم قرار بگیرد؛ زیرا تورق یک کتاب و دیدن چند کارت‌پستال می‌تواند در میان علاقه‌مندان، جرقه‌ای برای پژوهش‌های بیشتر ایجاد کند.»

تغییر ذائقه فرهنگی مردم و گسترش شبکه‌های اجتماعی سبب افول استفاده از کارت‌پستال در ایران شده است؛ درحالی‌که کماکان بسیاری از سایت‌های تاریخی و فرهنگی در دنیا، از پست‌کردن کارت‌پستال به‌عنوان تنها سند حضور در یک مکان تاریخی استفاده می‌کنند.

اسکویی درباره اهمیت کارت‌پستال‌ها برای پیوند میان گذشته و آینده معتقد است: «من و تیم‌ام در تلاشیم تا با کارت‌پستال‌های تاریخی بین گذشته و آینده ریسمانی از شناخت و آگاهی ایجاد کنیم. ریسمانی که شاید پنجاه سال دیگر چنگ زده شود و به کار بیاید.»