پسران فریدون در متن و صحنه

فریدون سه پسر داشت؛ سلم، تور و ایرج. او دختران شاه یمن را به همسری آنان درآورد. پس از آن، جهان را به سه بخش تقسیم کرد؛ روم و خاور به سلم رسید، ترک و چین به تور و ایران‌زمین به ایرج. سلم از این تقسیم ناراضی بود و تورِ عجول و پرخاشگر را به کشتن ایرج ترغیب کرد. ایرج به دست تور سر بریده شد. منوچهر، نوه ایرج، برای انتقام سلم و تور را سر برید و سرها را نزد فریدون فرستاد.

این بخش از داستان شاهنامه دست‌مایه نمایش «پسران فریدون» به کارگردانی «علیرضا معتمدی» است که این شب‌ها در تالار «وحدت» روی صحنه می‌رود.

شبی که برای دیدن این نمایش رفتم، دیدم مخاطبان چقدر خوب با آن ارتباط گرفته و تحت‌تأثیرش قرار گرفته‌اند. مردی که جلوی ما نشسته بود، بارها به نشانه کف زدن دستش را بالا می‌آورد، اما برای آنکه اخلالی در نمایش ایجاد نشود، دست نمی‌زد. زمان کشته‌شدن ایرج هم چنان منقلب شد که اشک‌هایش را با دستمالی که در دست داشت، پاک کرد. بخش بزرگی از جمع هم مانند او بودند؛ این را از تشویق‌های بی‌وقفه در پایان نمایش فهمیدم.

با این‌همه، من نتوانستم به‌اندازه بقیه با نمایش ارتباط بگیرم. در زندگی این شانس و اقبال را داشتم که سه بار شاهنامه را با تصحیح استاد «جلال خالقی‌مطلق» بخوانم و همین، امکان قیاس میان آنچه می‌دیدم و آنچه خوانده بودم را ناگزیر می‌کرد. در اثر فردوسی، در شب آزمون شاهزاده‌ها، «سرو»، شاه یمن، خوابگاه پسران فریدون را در باغی قرار داد و از راه جادو سرما و بادی پدید آورد تا آن‌ها را نابود کند؛ اما پسران با آموزه‌های پدر جادو را بی‌اثر کردند. این بخش از نمایش «پسران فریدون» حذف شده است. همچنین در شاهنامه اثری از شهرناز و ارنواز نیست. شخصیت‌ها قوام بیشتری دارند؛ شخصیت تندخوی تور در دل متن نشسته، همچنان که مظلومیت ایرج و استیصال فریدون. فردوسی در شاهنامه نیاورده است که سلم و تور فرزندان ایرج و دختر شاه یمن را کشته‌اند و حالا فریدون و ایرانیان ناچارند برای انتقام و کین‌خواهی، دل به فرزندی از کنیز محبوب ایرج که از او باردار است، ببندند. شاه یمن نقش پیک را میان دو نیروی خیر و شر بازی نمی‌کند؛ در عوض، سلم و تور این مأموریت را به موبدی سپرده‌اند.

یکی از بخش‌های جذاب شاهنامه، گفت‌وگوی «دو به دو» سپاهیان سلم و تور پس از دیدن ایرج است. آن‌ها با دیدن ایرج شروع به پچ‌پچ میان خود می‌کنند و می‌گویند اوست که زیبنده فرمانروایی جهان است. مشاهده سپاه در این وضعیت، رشک سلم و تور را بیشتر برمی‌انگیزد و آن‌ها را در کشتن ایرج حریص‌تر می‌کند.

نمایش «پسران فریدون» آنجا که به شاهنامه پرداخته، ارزشمند است؛ اما شیوه پرداختن به این اثر سترگ اشکالات جدی دارد. اگر گروهی ادعا می‌کند چنین اثری را روی صحنه آورده، عجیب است که به متن وفادار نیست یا در طراحی صحنه تلاش می‌کند به شکلی گل‌درشت مواردی را اضافه کند که در متن اصلی نیستند.

در ذهن من به‌عنوان مخاطب این گمانه ایجاد شد که کارگردان آنچه را صلاح ندانسته از روایت شاهنامه حذف کرده و در مقابل، موارد دیگری را به آن افزوده است. با این حال، این کم‌وزیاد کردن‌ها علاوه بر اینکه از وفاداری او به متن کاسته، باعث ضعف نمایشنامه هم شده است. چه دلیلی دارد نمایش «پسران فریدون» با بازی تخته‌نرد دو برادر، یعنی ایرج و تور، شروع شود، در حالی که چنین چیزی در شاهنامه وجود ندارد؟

این نخستین بار نیست که تالار وحدت چنین اثری را به خود دیده است. در نمایش «خاطرات و کابوس‌های یک جامه‌دار از زندگی و قتل میرزا تقی‌خان فراهانی» به کارگردانی «علی رفیعی» نیز به قتل امیرکبیر پرداخته شده است. با این‌همه، «پسران فریدون» در بازی، طراحی صحنه و باقی موارد با شاهنامه و آثاری مشابه، فاصله زیادی دارد.