جاده‌هایی که از میان آثار تاریخی عبور کردند

«بارزان جماران»، کنشگر میراث فرهنگی مشهد، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «یکی از نمونه‌های تخریب، جاده‌سازی است. در مواردی، جاده را به‌جای آنکه از کنار یک اثر یا محوطه تاریخی عبور دهند، از میان آن عبور داده‌اند. درباره جاده‌سازی در دوره پهلوی اول احتمال می‌دهم که در برخی موارد، عبور جاده از میان آثار تاریخی می‌توانسته پوششی برای کاوش باشد.»

او می‌افزاید: «در گذشته بانک و صندوق امانات وجود نداشت و مسافران یا افرادی که اموالی همراه خود داشتند، ممکن بود برای پنهان‌کردن دارایی‌هایشان آنها را در مسیر سفر دفن کنند. یکی از مسیرهایی که آسیب زیادی به آثار تاریخی وارد کرده، جاده قدیم قم، کاشان و اصفهان بوده است؛ زیرا مسیر جاده از میان مجموعه‌ای از کاروانسراها عبور کرده و به این ترتیب، بخشی از آثار موجود در مسیر از بین رفته‌اند.»

معماری قاجاری؛ تغییر در ساخت‌وساز ایرانی

جماران درباره سبک معماری در مشهد تأکید می‌کند: «معماری ایران در دوره قاجار، به‌ویژه از دوره ناصری به بعد، تحت تأثیر فرهنگ و معماری غرب قرار گرفت. این تغییر به عواملی مانند اعزام مستشاران، تأسیس دارالفنون و تحولات دوره امیرکبیر مرتبط است. در این دوره، ساخت بناها به‌تدریج به‌سمت استفاده از عناصر معماری غربی رفت و در برخی عمارت‌ها ترکیبی از معماری ایرانی و الگوهای جدید دیده می‌شود.»

او می‌گوید: «در خانه‌های قدیمی ایران تنور وجود داشت، اما در کاروانسراهای دوره صفوی چیزی به نام اجاق به شکل متأخر آن وجود نداشت. پس از سال‌ها بازدید و مطالعه درباره کاروانسراهای ایران، به‌نظر من برخی عناصر، مانند اجاق دیواری، در دوره‌های بعد و به‌خصوص هنگام مرمت‌های قاجاری به بناهای قدیمی اضافه شده‌اند. همین روند در خانه‌ها نیز دیده می‌شود و بعدها شومینه و عناصر دیگری وارد معماری خانه‌های ایرانی شدند.»

او تأکید می‌کند: «دوره قاجار از نظر تنوع معماری اهمیت دارد، اما ظرافت برخی عناصر، از جمله کاشی‌کاری، در مقایسه با دوره‌های پیشین کاهش پیدا کرده است. کاشی‌کاری دوره صفوی ظرافت زیادی دارد. هرچه به دوره‌های متأخر نزدیک می‌شویم، تنوع معماری بیشتر می‌شود، اما در بسیاری از موارد از ظرافت و کیفیت کار کاسته شده است.»

بیشتر معماری باقی‌مانده مشهد قاجاری است

جماران می‌گوید: «معماری تاریخی باقی‌مانده مشهد عمدتاً مربوط به دوره قاجار است و بناهای متعلق به دوره‌های قدیمی‌تر بسیار کم شده‌اند. یکی از دلایل اصلی تخریب گسترده بافت تاریخی مشهد در حدود ۵۰ سال اخیر، توسعه شهر با محوریت زائر و ساخت هتل و پاساژ بوده است. این ساخت‌وسازها بخش‌هایی از بافت قدیمی را از بین برده‌اند. یکی از تخریب‌های بزرگ مشهد به دوره‌ای بازمی‌گردد که ولیان در شهر حضور داشت و بازاری بزرگ احداث شد؛ بازاری که بخش‌هایی از بافت قدیم را از بین برد.»

او می‌گوید: «مشهد در گذشته بافت زیباتری داشته است، اما با گسترش شهر زیارتی و تجاری‌شدن به‌ویژه در محدوده حرم، ساخت‌وسازهای بدون برنامه به بافت تاریخی آسیب زده‌اند. به گفته او، حرم در گذشته از بخش‌های مختلف شهر قابل مشاهده بود، اما توسعه‌های بعدی این رابطه را تغییر داده است.»

۲۳ کاروانسرا و بخش بزرگی از گذشته‌ای که دیگر نیست

۲۳ کاروانسرای مشهد از میان رفته‌اند. دلیل این اتفاق مشخص نیست.جماران می‌گوید: «حدود ۱۸۰ سال پیش، مشهد ۲۳ کاروانسرا داشته و تقریباً همه آنها از بین رفته‌اند. از نظر من، آنچه امروز به‌عنوان کاروانسرا یا مجموعه‌ای مشابه معرفی می‌شود، الزاماً با کاروانسرای تاریخی قابل مقایسه نیست.»

همچنین رباطی در بیرون مشهد وجود داشته که محل توقف شبانه مسافرانی بوده است که قصد داشتند روز بعد مسیر خود را به‌سمت شهر ادامه دهند.

جماران درباره محدوده حرم می‌گوید: «در این محدوده تعداد قابل‌توجهی بنا و اثر تاریخی ثبت‌شده یا واجد ارزش تاریخی وجود داشته است. اطراف حرم مطهر، مسجد گوهرشاد، کتابخانه، باغ‌ها، حمام و برخی بناهای دیگر تغییرات بسیاری داشته و بافت تاریخی این مناطق از میان رفته است. تصاویر هوایی دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ شمسی وجود بعضی از این ساختارها را نشان می‌دهند، درحالی‌که امروز بخشی از آنها دیگر وجود ندارند.»

عکس‌های هوایی، نقشه‌ای از مشهد ازدست‌رفته

یکی از محورهای فعالیت جماران، تطبیق عکس‌های هوایی و نقشه‌های قدیمی با نقشه امروز مشهد است. او می‌گوید: «با قرار دادن نقشه‌های قدیمی روی نقشه‌های جدید می‌توان محل بسیاری از بناها، باغ‌ها، باراندازها و دیگر عناصر ازبین‌رفته بافت تاریخی را شناسایی کرد. برای نمونه، محل کاروانسرای ازبک‌ها در عکس‌های قدیمی قابل شناسایی است و امروز پاساژ ملت در محل آن ساخته شده است.»

جماران می‌گوید: «بخش قابل‌توجهی از بافت تاریخی مشهد در جنوب و جنوب‌غرب حرم قرار داشته و در قسمت‌های دیگر شهر نیز نشانه‌هایی از بافت قدیمی وجود داشته است. به‌اعتقاد من، هنوز نقشه‌ها و اسناد زیادی وجود دارد که می‌توان با کنار هم قرار دادن آنها، تصویر دقیق‌تری از شهر گذشته به دست آورد.»

کلیسایی که شبانه تخریب شد

جماران در میان نمونه‌های اخیر به کلیسایی در نزدیکی یک قبرستان در مشهد اشاره می‌کند. او می‌گوید: «این بنا حدود سه ماه پیش و به‌صورت شبانه تخریب شده است. تخریب ساختمان اصلی حدود ساعت دو بامداد انجام شده و پس از آن نیز نگهبانی در محل باقی مانده است. این موضوع را به دوستان و برخی خبرگزاری‌ها اطلاع داده و گزارش‌هایی درباره آن ارائه کرده‌ام. همچنان افرادی به محل مراجعه می‌کنند و نوشته‌هایی در آنجا قرار می‌دهند.»

او همچنین درباره محدوده بازار جنت می‌گوید: «با استفاده از نقشه‌های قدیمی می‌توان مشخص کرد که در گذشته در این محدوده چه ساختمان‌ها و باغ‌هایی قرار داشته‌اند. مقایسه این اسناد با نقشه فعلی می‌تواند بخشی از تاریخ ازدست‌رفته شهر را روشن کند.»

هتل پارس، مطب شکوری و باغ‌هایی که دیگر نیستند

جماران برای نشان‌دادن تغییرات بافت تاریخی به محدوده خیابان امام خمینی فعلی اشاره می‌کند و می‌گوید: «در تصاویر و نقشه‌های قدیمی می‌توان ساختمان هتل پارس، مطب دکتر شکوری و محل ساختمان سابق سفارت پاکستان را شناسایی کرد. در کنار این محدوده باغی وجود داشته که امروز اثری از آن باقی نمانده و محل آن نیز تغییر کرده است. با بررسی نقشه‌های قدیمی و عکس‌های هوایی می‌توان بسیاری از این نقاط را دوباره شناسایی کرد و مشخص کرد که یک بنا یا باغ در کدام قسمت شهر قرار داشته است.»

جماران درباره سیاست تبدیل خانه‌های تاریخی به کافه، رستوران، گالری یا اقامتگاه بوم‌گردی می‌گوید: «این اقدامات در برخی موارد می‌توانند بنا را موقتاً از تخریب نجات دهند، اما به‌تنهایی راه‌حل حفاظت نیستند. تبدیل یک خانه قدیمی به رستوران نیازمند ایجاد آشپزخانه و تأسیسات جدید است و همین تغییرات ممکن است به ساختار اصلی بنا آسیب بزند. از طرف دیگر، افزایش هزینه‌ها و تورم می‌تواند فعالیت اقتصادی چنین مکانی را بعد از چند سال غیراقتصادی کند. در نتیجه ممکن است خانه‌ای با هزینه زیاد مرمت و به کافه یا اقامتگاه تبدیل شود، اما چند سال بعد دوباره خالی و رها بماند.»

او تأکید می‌کند: «نمی‌توان برای همه خانه‌های تاریخی یک نسخه واحد پیچید و همه را به کافه، گالری یا رستوران تبدیل کرد. از نظر من، حفاظت باید پشتوانه برنامه‌ریزی اقتصادی و مدیریتی داشته باشد؛ وگرنه بنا دوباره رها می‌شود.»

شاید فقط ۱۰ تا ۱۵ درصد خانه‌های تاریخی مشهد باقی مانده باشد

جماران با اشاره به تعداد اندک خانه‌های تاریخی باقی‌مانده در مشهد می‌گوید: «میزان باقی‌ماندن خانه‌های تاریخی مشهد بسیار کم است؛ شاید تنها ۱۰ تا ۱۵ درصد خانه‌های تاریخی شهر باقی مانده باشند. در محدوده‌های پایین‌خیابان و بالاخیابان، بسیاری از خانه‌ها برای ساخت هتل‌آپارتمان تخریب شده‌اند و در برخی موارد سقف خانه‌های قدیمی را پایین آورده‌اند و بنا را بدون استفاده رها کرده‌اند. بعضی خانه‌ها کاملاً از بین رفته‌اند و در مواردی فقط سردر یا ستونی از ساختمان باقی مانده است. همچنین برآورد می‌کنم از بافت اولیه قاجاری مشهد شاید حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد باقی مانده باشد. البته این اعداد برآورد شخصی‌اند و برای آمار دقیق، مطالعه جامع لازم است.»

او مشهد را از نظر بقای معماری تاریخی با شهرهایی مانند رشت و سنندج مقایسه می‌کند و می‌گوید: «مشهد در دوره صفوی آثار باقی‌مانده کمتری داشته است. حتی بازار تاریخی شهر نیز در اوایل دهه ۱۳۲۰ شمسی با خیابان‌کشی از بین رفت. بر اساس مشاهده شخصی، میزان باقی‌ماندن آثار تاریخی قدیمی مشهد حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد است.»

خانه‌های خیابان خسروی در معرض خطرند

او درباره خیابان خسروی می‌گوید: «در مسیر منتهی به حرم هنوز حدود هفت تا ۱۰ خانه قدیمی وجود دارد، اما تنها یکی دو مورد از آنها به کافه تبدیل شده‌اند و وضعیت باقی خانه‌ها مناسب نیست.»

جماران مطب دکتر شکوری را یکی از نمونه‌های قابل‌توجه می‌داند و می‌گوید: «این ساختمان که به یکی از پزشکان قدیمی مشهد تعلق داشته، در معرض آسیب قرار دارد و پنجره‌های چوبی قدیمی آن نیز از بین رفته یا جدا شده‌اند. اگر چنین بناهایی در معرض تخریب باشند، وظیفه اداره‌کل میراث فرهنگی چیست؟»