چهارمحال و بختیاری را بسیاری با کوهستان‌های سرسبز، چشمه‌های جوشان، رودخانه‌ها، تالاب‌ها و طبیعت بکر و کم‌نظیرش می‌شناسند؛ استانی که بخش قابل‌توجهی از سرمایه و هویت آن در دل همین طبیعت نهفته است. نفس کشیدن در هوای پاک و بهره‌مندی از محیط‌زیست سالم، حقی است که نمی‌توان آن را در سایه توسعه صنعتی نادیده گرفت. بی‌تردید صنعت، تولید و اشتغال از ضرورت‌های توسعه استان است، اما توسعه‌ای که به قیمت آسیب به منابع‌طبیعی، آلودگی هوا و خدشه‌دار شدن آرامش و سلامت مردم تمام شود، نیازمند بازنگری و نظارت جدی است.

«کارخانه خمیرمایه ناغان» یکی از کارخانه‌های موجود در چهارمحال و بختیاری محسوب می‌شود که در سالیان اخیر، پساب آن آلودگی بسیاری را به محیط‌زیست وارد کرده و این مسئله همواره مورد گلایه مردم منطقه بوده است. متأسفانه با وجود تذکرات و تعیین مهلت برای کاهش آلودگی محیط‌زیستی این کارخانه، این امر تاکنون محقق نشده است.

سابقه طولانی

خرداد سال ۱۴۰۰ بود که استاندار چهارمحال و بختیاری در جلسه «شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی» برای کاهش آلودگی کارخانه خمیرمایه ناغان مهلت یک‌ماهه تعیین کرد تا این کارخانه اقدامات لازم را برای رسیدن به استانداردهای محیط‌زیستی انجام دهد و میزان آلودگی خود را تا حد مجاز و استاندارد پایین بیاورد. در غیر این صورت، از فعالیت این کارخانه جلوگیری و این واحد پلمب می‌شود.

شهریور همان سال اما یک بار دیگر مردم به بوی نامطبوع این کارخانه اعتراض کردند. بررسی‌های انجام‌شده نشان داد که اقدامی برای کاهش آلودگی صورت نگرفته و همچنان این کارخانه با ادامه فعالیت خود، لطمات بسیاری به محیط‌زیست وارد می‌کند. همچنین مردم این منطقه به‌شدت از بوی نامطبوعی که از این کارخانه متصاعد می‌شود، گلایه‌مند بودند.

«شهرام احمدی»، مدیرکل وقت حفاظت محیط‌زیست چهارمحال و بختیاری، همان زمان در گفت‌وگو با «ایسنا» با اشاره به تعیین مهلت یک‌ماهه برای رفع آلودگی کارخانه خمیرمایه ناغان از سوی استاندار، اظهار کرده بود: «مقرر شد تا پایان خردادماه از میزان آلودگی این کارخانه کاسته شود و در صورت کاهش آلودگی به فعالیت خود ادامه دهد، در غیر این صورت مطابق قانون پیگیری‌های لازم انجام شود.»

به گفته او، بعد از گذشت یک ماه از مهلت تعیین‌شده، آزمایش‌های لازم از سوی اداره‌کل محیط‌زیست چهارمحال و بختیاری انجام شد و متأسفانه استانداردهای لازم رعایت نشده بود. مراتب آلودگی به مقامات قضایی گزارش شد: «از سوی مقام قضایی ذی‌صلاح پیگیری قانونی انجام و رأی بعدی دادگاه صادر شد. اکنون مقامات قضایی در حال پیگیری‌اند و مراحل قانونی آن در حال طی شدن است. البته اعتراضاتی از سوی مسئول کارخانه انجام شد که با مشخص شدن نتیجه قطعی دادنامه، ابلاغ آن انجام می‌شود.»

مدیرکل وقت حفاظت محیط‌زیست چهارمحال و بختیاری آن زمان اعلام کرده بود که این اداره‌کل چندین سال است کارخانه خمیرمایه ناغان را جزو صنایع آلاینده اعلام کرده است: «اداره‌کل محیط‌زیست استان از ابتدای فعالیت این کارخانه نظارت‌های لازم را انجام و پیگیری‌ها و اخطارها را به‌منظور کاهش آلایندگی انجام داده و هیچ‌گونه تسامح و کوتاهی در برخورد با این واحد نداشته است. با وجود اینکه مراجع ذی‌صلاح فرصت مجددی را برای کاهش آلودگی به‌منظور متوقف نشدن فعالیت این واحد در نظر گرفتند، اما متأسفانه مسئولان کارخانه به وظیفه خود عمل نکرده و نسبت به رفع آلایندگی اقدامی انجام نداده‌اند که موجب شده آلودگی همچنان ادامه‌دار باشد. بنابراین زمان آن رسیده که برخورد قاطعانه و قانونی انجام و جلوی هرگونه آلایندگی به محیط‌زیست گرفته شود. از طرفی در صورتی که مسئولان کارخانه نمی‌توانند آلودگی را رفع کنند، باید این واحد تعطیل شود. اگر کارخانه‌ای آلودگی محیط‌زیستی ایجاد می‌کند، باید فعالیت آن متوقف شود و در صورت رفع آلودگی، مجدداً به فعالیت خود ادامه دهد.»

تعهدِ بی‌سرانجام

چهار سال پیش از این تاریخ و در سال ۱۳۹۶ نیز اعلام شده بود که برای رفع آلودگی این کارخانه از مالک تعهد اخذ شد. دی‌ماه سال ۱۳۹۶، یک عضو وقت شورای اسلامی شهرستان کیار اعلام کرده بود مسئولان کارخانه خمیرمایه در بخش ناغان به دستگاه‌های اجرایی متولی متعهد شده‌اند تا پایان همان سال برای رفع آلایندگی محیط‌زیستی این کارگاه تولیدی اقدام کنند.

به گفته «احمد هادی‌پور»، آلودگی حاصل از پساب کارخانه خمیرمایه ناغان بدون هیچ‌گونه تصفیه و رفع آلایندگی شیمیایی وارد «رودخانه کیار» می‌شود: «آب رودخانه کیار منبع اصلی آب کشاورزی شهرها و روستاهای مسیر است که در صورت آلودگی، سلامت مردم را تهدید می‌کند. در فصول بارندگی یکی از سرشاخه‌های رودخانه کیار از سمت دشت شهرکرد و هفشجان به این رودخانه می‌پیوندد که با سرریز آلودگی ناشی از پساب شهری به آب این رودخانه، سلامتی ساکنان حاشیه این رودخانه را تهدید می‌کند. این در حالی است که در زمانی که سطح آب کاهش می‌یابد، پدیده کف بر سطح رودخانه افزایش چشمگیری یافته، تا جایی که در مسیر سنگلاخی رودخانه، حجم وسیعی از کف در حال حرکت قابل‌رؤیت است.»

هادی‌پور گفته بود: «رودخانه کیار از به هم پیوستن چند رود کوچک از دشت‌های شهرکرد، هفشجان، سورک، دزک، سرتشنیز، خراجی و شلمزار تشکیل و در نهایت به رودخانه کارون می‌پیوندد.»

حالا بار دیگر با شدت گرفتن بوی نامطبوع این واحد صنعتی، شهروندان ساکن در جوار آن از وضعیت موجود و تداوم آن طی سال‌ها گلایه دارند. «احمد مقصودی»، یکی از شهروندان کیار، می‌گوید: «باید مشخص شود چرا با وجود این اعتراضات ده‌ساله این کارخانه حاضر به رفع آلودگی‌هایش نیست. ما قبول داریم که این واحد صنعتی در این شهرستان بسیار مهم است، اما قرار نیست که سلامت شهروندان را به خطر بیندازد یا زندگی را برای اهالی دشوار کند.»

او ادامه می‌دهد: «بارها و بارها طی این سال‌ها مسئولان مختلف، از استاندار گرفته تا مدیر صنعت و معدن و محیط‌زیست استان، گفته‌اند که با این واحد برخورد شده است. اما هیچ‌کدام این تذکرات به نتیجه نرسیده است. ما دیگر نمی‌دانیم صدایمان را به کجا برسانیم.»

حالا اگرچه این گلایه‌ها باید با بررسی‌های کارشناسی و نتایج پایش‌های تخصصی راستی‌آزمایی شود، اما صرف تکرار آن‌ها نیز می‌تواند نشانه‌ای از ضرورت توجه جدی‌تر دستگاه‌های مسئول به کیفیت زندگی ساکنان مناطق پیرامونی صنایع باشد.

مردم حق دارند بدانند منشأ این بوها چیست، چه آلاینده‌هایی در فرایند فعالیت واحدهای صنعتی منتشر می‌شود، میزان آن‌ها چقدر است و آیا استانداردهای محیط‌زیستی در این واحدها رعایت می‌شود یا خیر؟

حفاظت از محیط‌زیست نباید تنها در روزهایی که آلودگی به چشم می‌آید یا صدای اعتراض مردم بلند می‌شود، مورد توجه قرار گیرد. نظارت مستمر، پایش دقیق و اعلام شفاف نتایج آلایندگی صنایع باید بخشی جدایی‌ناپذیر از فرایند فعالیت واحدهای تولیدی باشد. چنانچه واحدی استانداردهای محیط‌زیستی را رعایت نمی‌کند، برخورد قانونی با آن نباید به دلیل ملاحظات اقتصادی یا اشتغال به تعویق بیفتد؛ همان‌گونه که حمایت از تولید نیز نباید به معنای نادیده گرفتن حقوق عمومی و سلامت مردم باشد.

صنعت یا سلامت؟

چهارمحال و بختیاری برای توسعه به صنعت نیاز دارد، اما هم‌زمان به هوای پاک، آب سالم، طبیعت زنده و مردمی نیازمند است که احساس کنند سلامت و آرامش آنان در اولویت قرار دارد. توسعه پایدار زمانی معنا پیدا می‌کند که کارخانه و صنعت در کنار طبیعت قرار بگیرند، نه در برابر آن. امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد صدای گلایه‌های مردم شنیده شود و مسئولان با نظارت دقیق، شفافیت و برخورد قانونی، اجازه ندهند بهای تولید و اشتغال از جیب محیط‌زیست و سلامت شهروندان پرداخت شود.

«محسن کریمی»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست چهارمحال و بختیاری، درباره نحوه برخورد با صنایع آلاینده در استان می‌گوید: «با توجه به رسالت سازمانی محیط‌زیست، نظارت و پایش بر فعالیت صنایع است. تیم پایش استان به‌صورت مستمر از واحدهای تولیدی، صنعتی و معدنی بازدید به عمل می‌آورند.»

به گفته او، واحدهایی که در چهارمحال و بختیاری پتانسیل ایجاد آلودگی دارند، شناسایی شده‌اند و طی چند مرحله برای آنان اخطار صادر شده است. فرصتی نیز برای کنترل آلایندگی آنان در نظر گرفته می‌شود. در صورت بی‌توجهی به اخطارهای محیط‌زیست، برای متخلفان در این حوزه پرونده قضایی تشکیل می‌شود و دستگاه قضا نیز به این پرونده‌ها رسیدگی می‌کند. این روند در نهایت به تعطیلی، پلمب یا عوارض محیط‌زیستی منجر می‌شود که صنعت را ملزم به رعایت چارچوب در این حوزه می‌کند. کریمی می‌گوید: «فهرست صنایع آلاینده هر سه ماه یک‌بار به‌روزرسانی می‌شود و این فهرست برای سازمان امور مالیاتی نیز ارسال می‌شود تا در راستای ماده قانون مالیات بر ارزش افزوده مشمول نیم یا ۱.۵ درصد عوارض سبز شوند و به‌صورت فصلی این اعتبار به شهرستان مربوطه جهت هزینه‌کرد در برنامه‌های محیط‌زیستی پرداخت شود.»

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست چهارمحال و بختیاری می‌گوید: «برای چندین صنعت در استان پرونده تخلف محیط‌زیستی تشکیل شده است. این صنایع به دلیل رعایت نکردن استانداردهای محیط‌زیستی و بی‌توجهی به اخطارها مشمول تشکیل پرونده شده‌اند و چنانچه به این روند ادامه دهند، مطمئناً با دستور قضایی اقدامات لازم برای کنترل آلایندگی این صنایع صورت می‌گیرد.»

او درباره آلایندگی کارخانه خمیرمایه در شهر ناغان از توابع شهرستان کیار و دلایل مؤثر نبودن برخوردهای قضایی با این واحد تولیدی برای کاهش آلایندگی، توضیح می‌دهد: «برنامه پایش این واحد تولیدی از چند سال گذشته در دستور کار قرار دارد. اقدام قضایی نیز صورت گرفت. بخش فاضلاب این صنعت با احداث یک تصفیه‌خانه مدیریت شد و در حال حاضر به‌صورت ماهانه و فصلی نظارت برای مدیریت این واحد انجام می‌شود. آخرین خروجی فاضلاب استاندارد بود، اما بوی نامطبوعی از این صنعت متصاعد می‌شود که برنامه پایشی برای کنترل این بو در دستور کار قرار دارد. پرونده قضایی آن در حال پیگیری است و صنعت متعهد شده است در مدت‌زمان کوتاه، بوی نامطبوع این واحد را برطرف کند.»