محمداسماعیل شیخ‌قرایی، مدیرعامل انجمن فرهنگی، ورزشی و گردشگری معلولان پارس و دبیر میز گردشگری دسترس‌پذیر «وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی»، معتقد است گردشگری ایران هنوز برای حضور و سفر افراد دارای معلولیت به شرایط مطلوب نرسیده است. به گفته او، مشکلات زیرساختی و عمرانی شهرها به‌اندازه‌ای گسترده است که نمی‌توان انتظار داشت همه موانع در مدت کوتاهی برطرف شوند و دسترس‌پذیری باید به‌صورت مرحله‌ای و با همکاری دستگاه‌های مختلف دنبال شود.

او می‌گوید: «چند سالی است موضوع دسترس‌پذیری در ایران مورد توجه قرار گرفته، اما هنوز نمی‌توان گفت همه شرایط برای حضور و سفر افراد دارای معلولیت فراهم است. دولت باید این روند را فازبه‌فاز پیش ببرد و از مسائل پایه‌ای مانند ورودی ساختمان‌ها و دسترسی به فضاهای داخلی آغاز کند. اگر قرار باشد همه مشکلات به‌صورت یک‌باره حل شود، چنین کاری امکان‌پذیر نیست.»

شیخ‌قرایی ایجاد میز گردشگری دسترس‌پذیر را یکی از اقدامات مهم در این حوزه می‌داند و می‌افزاید: «این میز در کنار وزارت میراث‌فرهنگی به‌عنوان مشاور فعالیت می‌کند و تعدادی از انجمن‌های افراد دارای معلولیت نیز در آن حضور دارند. هدف این مجموعه، تنها پیگیری مناسب‌سازی فضاهای گردشگری نیست، بلکه تلاش می‌شود موضوع دسترس‌پذیری در سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری‌های این حوزه نیز وارد شود.»

به گفته او، نخستین گام در این مسیر افزایش آگاهی و دانش مدیران و مسئولان درباره مفهوم دسترس‌پذیری است و پس از آن باید الزامات مربوط به این موضوع در بخشنامه‌ها و شیوه‌نامه‌های وزارت میراث‌فرهنگی وارد شود. او ادامه می‌دهد: «تأسیسات گردشگری، اعم از اقامتی، تفریحی و پذیرایی، برای دریافت یا ارتقای مجوز باید سطح قابل‌قبولی از دسترس‌پذیری داشته باشند و این روند در حال پیگیری است.»

شیخ‌قرایی همچنین از پیگیری اعطای نشان‌های دسترس‌پذیری با همکاری «ستاد مناسب‌سازی» خبر می‌دهد و می‌گوید این نشان‌ها بیشتر جنبه تشویقی دارند تا تنبیهی و درحال‌حاضر موضوع در مرحله تفاهم‌نامه و برنامه‌ریزی قرار دارد.

هنوز مقصد گردشگری کاملاً دسترس‌پذیر نداریم

او درباره اینکه افراد دارای معلولیت در کدام مقاصد گردشگری می‌توانند با اطمینان بیشتری سفر کنند، می‌گوید: «اگر از من بپرسید گردشگری دسترس‌پذیر در کجا وجود دارد، باید بگویم هنوز به مرحله بلوغ کاری نرسیده‌ایم. در برخی مراکز و مجموعه‌ها اقدامات قابل‌توجهی انجام شده و این اقدامات قابل تقدیر است، اما نمی‌توان تجربه یک یا چند مرکز را به کل کشور تعمیم داد.»

این فعال حوزه گردشگری معلولان، دسترس‌پذیری را مجموعه‌ای از عوامل مرتبط با یکدیگر می‌داند و می‌گوید: «حمل‌ونقل، اقامتگاه‌ها، اطلاعات مربوط به میزان دسترس‌پذیری، فضای شهری و آگاهی افراد، همگی در این موضوع نقش دارند و نمی‌توان آنها را جدا از یکدیگر دید.»

او توضیح می‌دهد: «وقتی حمل‌ونقل مناسب وجود نداشته باشد، هرقدر هم یک ساختمان را مناسب‌سازی کنیم، مشکل فرد حل نمی‌شود. اگر فرد نتواند از خانه خارج شود و خود را به مقصد برساند، بهترین فضای مناسب‌سازی‌شده نیز برای او قابل استفاده نخواهد بود. بنابراین باید حمل‌ونقل، دسترسی درون‌ساختمانی، دسترسی برون‌ساختمانی، مبلمان شهری و حتی تفکر و رفتار افراد را در کنار یکدیگر دید.»

شیخ‌قرایی برای توضیح این موضوع به یک مثال ساده اشاره می‌کند و می‌گوید: «ممکن است برای یک ساختمان رمپ ساخته شود، اما فردی وسیله نقلیه خود را جلوی رمپ پارک کند. در چنین شرایطی، اگرچه از نظر فیزیکی رمپ ساخته شده، اما عملاً دسترسی ایجاد نشده است.»

او تأکید می‌کند: «باید میان مناسب‌سازی و دسترس‌پذیری تفاوت قائل شویم. مناسب‌سازی فقط ایجاد یک امکان فیزیکی نیست و اگر نگاه و رفتار افراد تغییر نکند، حتی بهترین اقدامات عمرانی نیز نمی‌تواند دسترس‌پذیری واقعی ایجاد کند.»

موزه‌ها و بناهای تاریخی هنوز با شرایط مطلوب فاصله دارند

شیخ‌قرایی درباره وضعیت موزه‌ها و اماکن تاریخی نیز می‌گوید: «در بعضی موزه‌ها برای افراد نابینا و کم‌بینا یا افراد دارای معلولیت جسمی و حرکتی اقداماتی انجام شده است و نمی‌توان این اقدامات را نادیده گرفت. خود من نیز در بخش داوری برخی موزه‌ها حضور داشته‌ام و در بخش مربوط به افراد دارای معلولیت، پیشرفت‌هایی را مشاهده کرده‌ام.»

بااین‌حال، او تأکید می‌کند که این اقدامات هنوز فراگیر نشده است و ادامه می‌دهد: «وقتی درباره کل کشور صحبت می‌کنیم، هنوز کار زیادی باقی مانده است. اگر از ۱۰ موزه در تهران، دو موزه مناسب‌سازی شده باشند، نمی‌توان این وضعیت را به کل کشور تعمیم داد. برای مجموعه‌های هنری، گالری‌ها و موزه‌ها نیز باید الزامات دسترس‌پذیری در نظر گرفته شود.»

به گفته شیخ‌قرایی، مسئله دسترس‌پذیری فقط مربوط به گروه کوچکی از جامعه نیست و بخش قابل‌توجهی از جمعیت به چنین امکاناتی نیاز دارند. او با اشاره به جمعیت افراد دارای معلولیت و سالمندان می‌گوید: «حدود ۱۵ درصد جمعیت افراد دارای معلولیت هستند و حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد نیز سالمند هستند. بنابراین بخش بزرگی از جمعیت کشور به دسترس‌پذیری نیاز دارند و باید برای آنها برنامه داشته باشیم.»

گردشگری دسترس‌پذیر فقط یک مسئله اجتماعی نیست

او معتقد است توجه به گردشگری افراد دارای معلولیت از نظر اقتصادی نیز اهمیت دارد و می‌گوید: «اگر جنبه اقتصادی موضوع را در نظر بگیریم، اهمیت گردشگری افراد دارای معلولیت بیشتر مشخص می‌شود. یک فرد دارای معلولیت معمولاً تنها سفر نمی‌کند و ممکن است سه یا چهار نفر همراه داشته باشد. بنابراین وقتی یک هتل، رستوران، موزه یا مجموعه تفریحی از یک فرد دارای معلولیت استقبال می‌کند، در واقع ممکن است یک خانواده را جذب کرده باشد.»

شیخ‌قرایی هزینه سفر برای افراد دارای معلولیت را نیز بیشتر از سایر گردشگران می‌داند و توضیح می‌دهد: «یک فرد غیرمعلول می‌تواند با اتوبوس، هواپیما یا تاکسی جابه‌جا شود، اما فردی که از ویلچر استفاده می‌کند باید وسیله‌ای پیدا کند که امکان حمل ویلچر را داشته باشد. حتی فردی که با عصا حرکت می‌کند نیز باید بتواند به‌راحتی سوار و پیاده شود.»

او ادامه می‌دهد: «بعضی از تاکسی‌های ما دوگانه‌سوز هستند و امکان حمل ویلچر را ندارند. بنابراین فرد دارای معلولیت فقط با یک مشکل فیزیکی مواجه نیست، بلکه از نظر اقتصادی، مسیر و زمان نیز با هزینه و دشواری بیشتری روبه‌رو می‌شود.»

هتل‌های جدید باید از ابتدا دسترس‌پذیر ساخته شوند

شیخ‌قرایی درباره وضعیت هتل‌ها و تأسیسات اقامتی می‌گوید: «بسیاری از هتل‌های موجود از سال‌های قبل ساخته شده‌اند و اگر بخواهیم همه آنها را به‌صورت کامل تغییر دهیم، هزینه زیادی خواهد داشت. بنابراین باید هتل‌های جدید و تأسیسات تازه از ابتدا ملزم به رعایت استانداردهای دسترس‌پذیری باشند.»

او درباره ساختمان‌های موجود نیز بر اجرای تدریجی اقدامات تأکید می‌کند و می‌افزاید: «نمی‌توان انتظار داشت همه مشکلات یک ساختمان در یک مرحله حل شود. می‌توان برای مثال در یک سال سرویس‌های بهداشتی هتل‌ها و رمپ‌های ورودی را به استاندارد قابل‌قبول رساند و در سال‌های بعد مراحل دیگری را اجرا کرد تا طی هفت یا هشت سال به یک استاندارد مناسب رسید.»

از نظر او، چنین رویکردی هم از نظر اجرایی امکان‌پذیرتر است و هم هزینه‌های مناسب‌سازی را برای مجموعه‌های موجود قابل‌مدیریت‌تر می‌کند.

گردشگران خارجی دارای معلولیت نیز با موانع جدی مواجه‌اند

این فعال حوزه گردشگری درباره گردشگران خارجی دارای معلولیت می‌گوید: «برای برخی افرادی که از ما درخواست می‌کنند، خدمات و راهنمایی لازم را ارائه می‌کنیم، اما مشکلات زیادی وجود دارد. هنوز وسایل حمل‌ونقل مناسب شهری و بین‌شهری به‌اندازه کافی نداریم که بتوان یک فرد دارای معلولیت را به‌راحتی از تهران به شهر دیگری منتقل کرد.»

او یکی دیگر از مشکلات را نبود اطلاعات دقیق درباره هتل‌ها می‌داند و می‌گوید: «هتل‌ها اطلاعات منسجم و دقیقی درباره میزان دسترس‌پذیری خود ندارند که مشخص باشد کدام هتل استاندارد است و کدام نیست. اگر گردشگر خارجی دارای معلولیت بخواهد به ایران سفر کند، معمولاً باید با انجمن‌ها یا افراد متخصص در تماس باشد تا بتوان مناسب‌ترین گزینه‌ها را برای او پیدا کرد.»

به گفته شیخ‌قرایی، نبود چنین اطلاعاتی فقط انتخاب محل اقامت را دشوار نمی‌کند، بلکه برنامه‌ریزی کل سفر را برای گردشگر دارای معلولیت با مشکل مواجه می‌کند.

دسترس‌پذیری نیازمند عزم ملی است

شیخ‌قرایی تأکید می‌کند که حل مشکلات دسترس‌پذیری تنها بر عهده وزارت میراث‌فرهنگی نیست و می‌گوید: «دستگاه‌های دولتی، هتل‌ها، اتحادیه‌ها و وزارت میراث‌فرهنگی به دنبال دسترس‌پذیر کردن مسیرها هستند، اما این کار به‌تنهایی امکان‌پذیر نیست و نیاز به عزم ملی دارد.»

او یکی از اقدامات مهم وزارت میراث‌فرهنگی در سال‌های اخیر را وارد کردن افراد دارای معلولیت به فرایند تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی می‌داند و می‌افزاید: «از زمانی که میز گردشگری دسترس‌پذیر ایجاد شده، اقدامات مختلفی انجام شده است. امسال نیز کتابی درباره گردشگری افراد دارای معلولیت تدوین کرده‌ایم که خود من مؤلف آن بوده‌ام.»

به گفته او، این کتاب می‌تواند برای راهنمایان گردشگری مورد استفاده قرار گیرد و اطلاعاتی درباره نحوه برخورد با افراد دارای معلولیت، مناسب‌سازی، تجهیزات و موضوعات مرتبط در اختیار آنها قرار دهد. شیخ‌قرایی این مجموعه را اقدامی جدید در این حوزه می‌داند و می‌گوید: «مسیر هنوز کند و دشوار است و به یک شتاب‌دهنده نیاز دارد، اما ناامید نیستیم.»

شهرداری‌ها نیز باید در زنجیره دسترس‌پذیری نقش داشته باشند

شیخ‌قرایی درباره نقش شهرداری‌ها نیز می‌گوید: «شهرها باید مناسب باشند و شهرداری‌ها نقش مهمی در این زمینه دارند. پایان کار ساختمان‌ها در نهایت از سوی شهرداری صادر می‌شود و اگر مناسب‌سازی در این مرحله به‌صورت جدی مورد توجه قرار گیرد، بخش زیادی از مشکلات کاهش پیدا می‌کند.»

او تأکید می‌کند: «موضوع دسترس‌پذیری نیازمند همکاری شهرداری، وزارت راه، وزارت رفاه، وزارت میراث‌فرهنگی، سازمان‌های مهندسی، آموزش‌وپرورش و سایر دستگاه‌هاست. یک دستگاه به‌تنهایی نمی‌تواند این مشکل را حل کند.»

از نگاه او، زمانی می‌توان از گردشگری دسترس‌پذیر سخن گفت که این موضوع از یک اقدام محدود در چند ساختمان و مرکز گردشگری فراتر برود و از زمان خروج فرد از خانه تا رسیدن به مقصد، اقامت، بازدید و بازگشت او، تمام زنجیره سفر در نظر گرفته شود. به همین دلیل، دسترس‌پذیری نیازمند برنامه‌ای مستمر است که هم زیرساخت‌ها و هم شیوه تصمیم‌گیری و نگاه جامعه را دربرگیرد.