تیرماه سال جاری بود که اداره پلیس راهور مازندران در نامه‌ای به شرح ذیل، «ورود هرگونه دوچرخه‌سوار برای فعالیت، تمرین و تردد گروهی و انفرادی هیئت‌های دوچرخه‌سواری در راه‌های تحت پوشش پلیس راه، به‌ویژه در محورهای آزادراهی» را ممنوع اعلام کرد. تصمیمی که در فصل تابستان و برای یکی از مهم‌ترین زون‌های گردشگری ایران اتخاذ شده، اما «کوروش قاسمیان»، دبیر کمیته همگانی فدراسیون دوچرخه‌سواری، آن را نوعی «پاک‌کردن صورت‌مسئله» می‌داند. مسئولیت ایمنی و حقوق دوچرخه‌سوار در ایران مقوله‌ای مبهم است که آسیب‌پذیری بیشتر استفاده‌کنندگان از این وسیله را به‌دنبال دارد. قاسمیان در مورد برخورد خودروها با دوچرخه‌سواران و حوادث متعاقب آن به «پیام ما» می‌گوید: «طبق قانون، دوچرخه یک وسیله نقلیه غیرموتوری در نظر گرفته شده و مشابه سایر وسایل هم‌رده با آن برخورد می‌شود، اما حقوقی متناسب با این جایگاه قانونی از سوی پلیس راهور و قانون‌گذار برای دوچرخه‌سوار تفهیم یا اعلام نشده است. همچنین با وجود اینکه وسیله نقلیه غیرموتوری است، حق حضور در خط ویژه اتوبوس‌رانی را ندارد و منتهی‌الیه راست خیابان‌ها هم برای حضور دوچرخه ایمن نشده است. از طرفی، با صدور نامه‌های مختلف، تردد دوچرخه‌سوار با بیشینه سرعت ۱۵ کیلومتر در ساعت را هم در محورهای آزادراهی و جاده‌های برون‌شهری ممنوع اعلام می‌کنند.»

او با اشاره به ماهیت دوچرخه و لزوم صدور گواهینامه برای این وسیله، این اقدام پلیس راهور را موضوعی غیرکارشناسی در مسیر تضییع حقوق دوچرخه‌سواران دانست.

دوراهی خطرناک دوچرخه‌سواری

دوچرخه‌سواری مهارتی است که برای حضور در خیابان و جاده مستلزم آموزش ویژه است. موضوعی که از سوی اغلب دوچرخه‌سواران مورد بی‌توجهی قرار گرفته و آن‌ها بدون فراگیری اصول استاندارد در جاده‌ها رکاب می‌زنند. این در حالی است که فدراسیون و هیئت‌های دوچرخه‌سواری، متولی آموزش در هر شهری هستند و به گفته قاسمیان، همواره آمادگی خود را برای آموزش صحیح دوچرخه‌سواری و ارزیابی آمادگی راکبان برای حضور در جاده به پلیس راهور اعلام کرده‌اند. اتفاقی که اگر در زمینه دوچرخه‌سواری جاده اتفاق بیفتد، بی‌شک از حوادث مرگبار این رشته در ایران کم می‌کند. به باور دبیر کمیته همگانی فدراسیون دوچرخه‌سواری، خلأ آموزش اولیه و بازآموزی ثانویه در دوچرخه‌سواری از سوی دوچرخه‌سواران، در کنار به‌رسمیت‌نشناختن دوچرخه در معابر و جاده‌های اصلی از سوی مراجع تصمیم‌گیرنده و قانون‌گذار، سبب شده است که دوچرخه به وسیله‌ای غیرا‌یمن در خیابان‌های ایران تبدیل شود.

با شروع همه‌گیری کرونا، استفاده از دوچرخه در جهان فراگیر شد. این وسیله در جهشی قابل‌توجه از وسیله‌ای تفریحی به ابزار حمل‌ونقل، خرید روزانه، ورزش و سفر تبدیل شد. اگرچه پیش از کرونا هم دوچرخه، با سابقه‌ای طولانی، جزء لاینفکی از خاطره جمعی مردم بود.

چنین اقبالی به این وسیله ورزشی به خیابان محدود نشده و در جاده‌ها موارد متعددی از گردشگر دوچرخه دیده می‌شود. اما خلأ قانونی در مواجهه با این شکل از گردشگر، یکی از چالش‌های اصلی در مواجهه با سایکل‌توریست‌ها یا همان گردشگران دوچرخه است. خلأیی که قاسمیان در مورد آن می‌گوید: «گردشگر دوچرخه، دوچرخه‌سواری است که باید آموزش‌های لازم و ضروری را برای حضور در جاده دیده باشد. آموزش‌هایی از قبیل حفظ تعادل، حرکت در یک خط و کنترل سرعت در شیب‌های مختلف، پیش‌نیاز حضور در جاده است.»

قاسمیان متولی آموزش را فدراسیون و کمیته‌های ذی‌ربط دوچرخه‌سواری می‌داند، اما به‌علت به‌رسمیت‌نشناختن این وسیله در جاده‌ها توسط پلیس راهور و خلأ قانونی در مواجهه با این وسیله، شاهد حضور راکبان بدون گواهینامه و فاقد ارزیابی مهارت در سطح جاده‌ها هستیم. مرگ سایکل‌توریست زنی در محور شیراز به فیروزآباد در سال ۱۴۰۲ یکی از چندین مورد مرگ‌ومیر سایکل‌توریست‌ها در سال‌های اخیر است. قاسمیان با توجه به ماهیت فعالیت این گروه از دوچرخه‌سواران، ساماندهی ایمن سایکل‌توریست‌ها را ماحصل همکاری فدراسیون دوچرخه‌سواری، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و پلیس راهور می‌داند. اتفاقی که به گفته او، تابه‌حال برای فدراسیون دوچرخه‌سواری در اولویت نبوده و از طرف دیگر، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی هم آن را ضرورتی نمی‌دانسته است.

مردادماه امسال هم به‌دنبال تکرار حادثه مرگ سایکل‌توریست جاده کرمان، جمعی از دوچرخه‌سواران با راه‌اندازی کارزاری با عنوان «حمایت از حقوق و ایمنی دوچرخه‌سواران» خواستار به‌رسمیت‌شناختن حقوق قانونی دوچرخه‌سواران و افزایش ایمنی آنان و توجه ویژه به ایمنی دوچرخه‌سواران و سایکل‌توریست‌ها در جاده‌های بین‌شهری شدند.
قاسمیان نقش سازمان‌های مردم‌نهاد و انجمن‌های دوچرخه‌سواری را در مطالبه‌گری از هیئت‌های دوچرخه‌سواری هر شهر بسیار مهم می‌داند: «موازی‌کاری در هر امری منجر به هدررفت انرژی و زمان می‌شود. مادامی‌که هیئت‌های ورزشی متولی امر آموزش هر ورزش به‌شمار می‌روند، برون‌سپاری آموزش دوچرخه کار مؤثری نیست. در عوض می‌توان از ظرفیت انجمن‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد در جهت فرهنگ‌سازی و عادی‌سازی حضور دوچرخه‌سواران در شهر استفاده کرد. اتفاقی که اگرچه دیربازده است، اما به ارتقای فرهنگ دوچرخه‌سواری و بهبود وضعیت ایمنی راکبان کمک می‌کند.»

چالش‌های جمعیت روبه‌رشد سایکل‌توریست در جاده‌ها

«امین امینی‌فرد»، دوچرخه‌سوار و مدیرعامل «سازمان مردم‌نهاد گردشگران با دوچرخه آران»، وضعیت فعلی دوچرخه‌سواری جاده‌ای و سایکل‌توریسم در ایران را وضعیتی غیرایمن و پرچالش تعریف می‌کند و به «پیام ما» می‌گوید: «حضور دوچرخه‌سواران آموزش‌ندیده‌ای که در سال‌های اخیر دوچرخه‌سوار شده و سپس در جاده حضور یافته‌اند، سبب بروز خطاهای مرگبار از سوی این طیف گردشگر-ورزشکار می‌شود.»

این سایکل‌توریست، کم‌کاری هیئت‌های دوچرخه‌سواری در آموزش استاندارد دوچرخه‌سواری و نبود نظارت بر فعالیت گروه‌های ورزشی را از جمله چالش‌های پیش‌روی جمعیت روبه‌رشد دوچرخه‌سوار جاده‌ای عنوان می‌کند.

امینی‌فرد رشد فزاینده دوچرخه‌سواران بدون آگاهی‌های فنی و تخصصی در جاده را اتفاق نامناسبی می‌داند که نه‌فقط منجر به آسیب راکب و سایر هم‌رکابانش می‌شود، بلکه وجه عمومی سایکل‌توریست‌ها را هم در انظار عمومی خدشه‌دار می‌کند. این فعال حوزه دوچرخه‌سواری، با انتقاد از سیاست‌های تنبیهی و غیرکارشناسی پلیس راهور مبنی بر منع حضور دوچرخه‌سواران در جاده‌ها، تدوین قوانین مرتبط با دوچرخه‌سواری، صدور گواهینامه و مجوز ورود به جاده برای راکبان را از وظایف مهم پلیس راهور معرفی می‌کند که به کاهش خطرات حضور دوچرخه‌سواران در جاده و ایمنی بیشتر آن‌ها کمک می‌کند.

در ادامه، امینی‌فرد با انتقاد از عملکرد فدراسیون و هیئت‌های دوچرخه‌سواری، اهم فعالیت آن‌ها را در حوزه قهرمانی و مدال‌آوری تعریف کرد و به همین دلیل، با همراهی جمعی از دوچرخه‌سواران کرمانی، نخستین سازمان مردم‌نهاد گردشگری با دوچرخه را زیر نظر وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی تأسیس کردند. به گفته امینی‌فرد، مادامی‌که از سوی ارگان‌های ذی‌ربط و مرتبط اقدام مؤثری در جهت بهبود وضعیت دوچرخه‌سواران صورت نگیرد، خود جامعه دوچرخه‌سواری باید به فکر ارتقای وضعیت ایمنی و استانداردهای حرفه‌ای‌شان باشند.