وقتی از جنگل‌های «هیرکانی» سخن می‌گوییم، اغلب تصویر درختان کهنسال مثل انجیلی، بلوط، توسکا و گیاهان سرسبز و باشکوه در ذهنمان شکل می‌گیرد؛ اما هیرکان تنها مجموعه‌ای از درختان نیست. هیرکان یک بوم‌سازگان زنده و به‌هم‌پیوسته است؛ مجموعه‌ای از درختان، بوته‌ها، قارچ‌ها، حشرات، پرندگان، پستانداران، خزندگان، دوزیستان، خاک، آب و میلیون‌ها موجود زنده دیگر که در ارتباط با یکدیگر زندگی می‌کنند. در چنین شبکه‌ای، یک وزغ کوچک هم سهم خود را دارد.

«وزغ هیرکانی» یا «وزغ تالشی» که با نام علمی Bufo eichwaldi شناخته می‌شود، دوزیست بومی جنگل‌های کهن شمال است. این گونه در پژوهش‌های مربوط به جنگل‌های هیرکانی جنوب خزر مورد توجه قرار گرفته و شرایط اقلیمی و میزان بارش از عوامل مهم در مطلوبیت زیستگاه آن شناخته شده‌اند.

وزغ‌ها بخشی از شبکه غذایی طبیعت‌اند و از حشرات و دیگر بی‌مهرگان تغذیه می‌کنند. این نقش در باغ‌ها و زیست‌بوم‌های کشاورزی نیز اهمیت دارد. وجود دوزیستان می‌تواند بخشی از کنترل طبیعی جمعیت برخی حشرات را بر عهده داشته باشد.

اهمیت حفاظت از برکه‌ها

حفاظت از وزغ هیرکانی تنها به مراقبت از خود جانور محدود نمی‌شود. زیست این جانور به محیط‌های مناسب جنگلی و شرایط رطوبتی وابسته است. اما یک مرحله از زندگی آن اهمیت ویژه‌ای دارد: فصل تولیدمثل. وزغ‌ها در دوره زادآوری به‌سوی محیط‌های آبی حرکت می‌کنند و همین جابه‌جایی فصلی، آن‌ها را در معرض مجموعه‌ای از خطرها قرار می‌دهد.

اگر زیستگاه تولیدمثلی از بین برود، حفاظت از جانور به‌تنهایی کافی نخواهد بود. به همین دلیل، حفظ و ترمیم برکه‌های محل تخم‌گذاری اهمیت ویژه‌ای دارد.

در پارک جنگلی هیرکانی «النگدره» گرگان که از ۱۷ اسفند ۱۴۰۲ به روی خودروها و وسایل نقلیه موتوری بسته شده است نیز توجه به این زیستگاه‌های کوچک اما حیاتی، اهمیت ویژه‌ای دارد. حفظ آبگیرها و برکه‌هایی که می‌توانند در دوره تولیدمثل مورد استفاده دوزیستان قرار گیرند، در واقع بخشی از حفاظت از چرخه طبیعی زندگی آن‌هاست.

این روایت را بهتر می‌توان از زبان «محمود شکیبا»، کارشناس تنوع زیستی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان گلستان، حافظ و بنیان‌گذار «موزه تنوع زیستی»، شنید؛ فردی که سال‌هاست با دغدغه و علاقه، حیات‌وحش و تنوع زیستی منطقه را مطالعه و معرفی کرده و برای حفظ گونه‌هایی تلاش می‌کند که شاید در نگاه نخست کمتر مورد توجه قرار گیرند. او با شناختی که از اهمیت زیستگاه‌های دوزیستان دارد، در زمینه حفظ و ترمیم برکه‌های محل تخم‌گذاری وزغ‌ها در پارک جنگلی هیرکانی النگدره تلاش کرده است؛ اقدامی که با همکاری «شهرداری گرگان» و «اداره‌کل منابع‌طبیعی و آبخیزداری استان گلستان» دنبال شده است.

برکه، زادگاه وزغ‌هاست. حفظ یک برکه طبیعی یعنی حفظ امکان جفت‌گیری، تخم‌گذاری، رشد و دگردیسی نسل بعدی. از همین رو، نگهداری و ترمیم چنین زیستگاه‌هایی می‌تواند بخشی از یک برنامه جدی برای حفاظت از تنوع زیستی جنگل‌های هیرکانی باشد.
تجربه‌های حفاظتی مربوط به وزغ تالشی در شمال ایران نیز بر اهمیت حفاظت از آبگیرها و دریاچه‌های محل تخم‌گذاری، پاک‌سازی پیرامون زیستگاه‌های آبی و افزایش آگاهی مردم و گردشگران تأکید کرده‌اند.

حفظ و ترمیم برکه‌های محل تخم‌گذاری وزغ‌ها در النگدره، نمونه‌ای از توجه به زیستگاه‌های کوچکی است که برای ادامه چرخه حیات یک گونه اهمیت دارند. همکاری میان کارشناسان محیط‌زیست، شهرداری و منابع‌طبیعی می‌تواند الگویی برای مدیریت زیستگاه‌های کوچک اما ارزشمند در مناطق جنگلی باشد.

مسیر پرخطر رسیدن به برکه

اما برکه تنها چالش پیش روی این دوزیست نیست. در فصل مهاجرت تولیدمثلی، وزغ باید خود را به محل زادآوری برساند. اگر مسیر حرکت او از جاده عبور کند، یک وسیله نقلیه می‌تواند در چند ثانیه به زندگی یک جانور و حتی بخشی از یک جمعیت آسیب بزند. این مشکل در زیستگاه‌های مختلف وزغ تالشی مورد توجه برنامه‌های حفاظتی قرار گرفته و راهکارهایی مانند ایجاد موانع موقت در کنار جاده و انتقال ایمن وزغ‌ها به‌سمت آبگیرهای محل تخم‌گذاری نیز در برخی زیستگاه‌های حساس اجرا یا پیشنهاد شده است. در پارک جنگلی هیرکانی النگدره گرگان، با بسته‌شدن مسیر خودروها، این مشکل حل شده است. در برخی مسیرها، افزایش آگاهی جوامع محلی، حضور نیروهای حفاظت محیط‌زیست و مشارکت داوطلبان می‌تواند تلفات را کاهش دهد.

شناخت، بخشی از حفاظت است

فعالیت‌های شکیبا در حوزه تنوع زیستی نیز تنها به نگهداری نمونه‌های جانوری محدود نمی‌شود. شناساندن گونه‌ها به مردم، ثبت و معرفی ارزش‌های طبیعی و ایجاد حساسیت اجتماعی نسبت به موجوداتی که کمتر دیده می‌شوند، خود بخشی از فرایند حفاظت است. این کارشناس تنوع زیستی بر اصلی مهم تأکید دارد: حفاظت از تنوع زیستی از شناخت آغاز می‌شود. وقتی مردم یک گونه را بشناسند، ارزش آن را درک کنند و بدانند که حضورش چه نقشی در طبیعت دارد، احتمال حفاظت از آن افزایش می‌یابد. شاید صدای وزغ هیرکانی در هیاهوی جنگل کمتر شنیده شود و شاید هیچ‌گاه به‌اندازه یک پلنگ یا خرس توجه رسانه‌ها را به خود جلب نکند؛ اما داستانش، داستان وابستگی موجودات به یکدیگر، حق حیات و پیوند آب و جنگل است.

همه اجزای هیرکانی مهم‌اند

یکی از اشتباهات رایج انسان در مواجهه با طبیعت، ارزش‌گذاری موجودات براساس ظاهر آن‌هاست. پلنگ را دوست داریم، چون باشکوه است. عقاب را تحسین می‌کنیم، چون در آسمان پرواز می‌کند. درخت کهنسال انجیلی و افرا را دوست داریم، چون عظمتشان را می‌بینیم. اما ممکن است از کنار یک وزغ عبور کنیم و حتی لحظه‌ای به آن توجه نکنیم.

درحالی‌که ارزش یک موجود زنده در طبیعت به میزان توجه ما وابسته نیست. وزغ بخشی از زنجیره غذایی و شبکه پیچیده روابط زیستی جنگل است. کاهش جمعیت آن می‌تواند نشانه‌ای از تغییر شرایط زیستگاه باشد و از بین رفتن زیستگاه تولیدمثلی آن می‌تواند آینده جمعیت را با مشکل روبه‌رو کند.
طبیعت شبیه یک ارکستر بزرگ است؛ اگر فقط سازهای بلند را بشنویم و سازهای آرام را نادیده بگیریم، ممکن است زمانی متوجه نبودن آن‌ها شویم که دیگر بازگرداندنشان دشوار باشد.

جنگل‌های هیرکانی را نمی‌توان فقط با تعداد درختان، وسعت جنگل یا سن درختان اندازه‌گیری کرد. ارزش واقعی این جنگل در شبکه حیات آن است؛ درخت بدون خاک سالم نمی‌تواند ادامه دهد؛ خاک بدون آب و پوشش گیاهی آسیب‌پذیر می‌شود؛ آبگیر بدون زیستگاه مناسب دوام نمی‌آورد؛ دوزیست بدون برکه تولیدمثل نمی‌کند و همه این‌ها در کنار یکدیگر چیزی را می‌سازند که ما آن را جنگل هیرکانی می‌نامیم. پس حفاظت از هیرکان، در نهایت، حفاظت از همین پیوندهای به‌ظاهر کوچک اما حیاتی است.