موج تازه محدودیت آزمون‌ها

گزارش روز

صدف سرداری

روزنامه‌نگار

گزارش «پیام ما» از تشدید محدودیت آزمون‌های بین‌المللی زبان برای ایرانیان

مهاجرت تحصیلی در محاصره تحریـــم

13 شهریور 1405، 20:50

مسیر مهاجرت تحصیلی و حرفه‌ای برای ایرانیان در روزهای اخیر با موانع تازه‌ای روبه‌رو شده است. تحریم‌های وزارت خزانه‌داری آمریکا و توقف برگزاری آزمون‌های بین‌المللی زبان در ایران، دسترسی داوطلبان ایرانی به این آزمون‌ها را یکی پس از دیگری محدود کرده است. ابتدا برگزاری آزمون «آیلتس» در ایران متوقف شد و پس از آن، محدودیت‌های تازه‌ای برای آزمون‌های «دولینگو»، «تافل» و «GRE» اعلام شد. در تازه‌ترین خبر، مجموعه برگزارکننده آزمون «پیرسون» از محدودیت ارائه خدمات این آزمون برای ایرانیان خبر داده است. آزمون «AMC» که مربوط به حوزه پزشکی در استرالیاست نیز تحت‌تأثیر همین محدودیت قرار گرفته است. برای داوطلبانی که ماه‌ها برای پذیرش دانشگاه و مهاجرت آماده شده‌اند، تغییر مقررات به‌معنای تحمیل هزینه‌های تازه، از دست رفتن زمان و دشوارترشدن دسترسی برابر به فرصت‌های آموزشی و حرفه‌ای است. هم‌زمان با این محدودیت‌ها، کارزاری نیز با عنوان «مطالبه اقدام فوری علیه تحریم آزمون‌های بین‌المللی زبان» در اعتراض به محرومیت ایرانیان از این آزمون‌ها به جریان افتاده است. کارشناسان آموزشی و مطالبه‌گران این کارزار در گفت‌وگو با «پیام ما» از افزایش هزینه‌های مهاجرت، دشوارترشدن دسترسی به فرصت‌های آموزشی و تعمیق شکاف عدالت آموزشی می‌گویند.

ماجرای محدودشدن آزمون‌های بین‌المللی برای ایرانیان در روزهای اخیر با سرعت بیشتری پیش رفته است. تصمیم‌هایی که در فاصله کوتاهی از سوی چند نهاد برگزارکننده آزمون اعلام شده، نشان می‌دهد اثر مقررات تحریمی آمریکا به حوزه‌هایی رسیده است که پیش‌ازاین برای بسیاری از متقاضیان مهاجرت، بخشی عادی از فرایند آماده‌سازی برای تحصیل یا کار در خارج از کشور محسوب می‌شد.

روز پنجشنبه ۱۲ شهریور اعلام شد که محدودیت‌ها به دو آزمون دیگر نیز رسیده است. شرکت «پیرسون» (Pearson)، برگزارکننده آزمون «PTE»، اعلام کرده است ارائه خدمات آزمون به ساکنان ایران متوقف می‌شود. در این اطلاعیه آمده است که این محدودیت از هشتم سپتامبر ۲۰۲۶ اجرایی می‌شود و تا اطلاع ثانوی ادامه دارد. براساس اطلاعیه «پیرسون»، داوطلبانی که در ایران اقامت دارند، امکان برنامه‌ریزی یا شرکت در آزمون را ندارند؛ مگر آنکه بتوانند اقامت اصلی خود در خارج از ایران را اثبات کنند.

اهمیت این تصمیم در آن است که «PTE» یکی از آزمون‌های شناخته‌شده سنجش زبان انگلیسی است و در شماری از دانشگاه‌ها و فرایندهای مهاجرتی مورد استفاده قرار می‌گیرد. «پیرسون» همچنین اعلام کرده است آزمون‌هایی که پیش از اعمال محدودیت برای داوطلبان مشمول رزرو شده‌اند، لغو می‌شوند.

آزمون «AMC» نیز برای ایرانیان محدودیت مشابهی اعمال کرده است. این آزمون متعلق به «شورای پزشکی استرالیا» (Australian Medical Council) است و برای پزشکانی که مدرک خود را خارج از استرالیا دریافت کرده‌اند، بخشی از فرایند ارزیابی صلاحیت حرفه‌ای برای ورود به نظام پزشکی این کشور محسوب می‌شود. ازآنجاکه برگزاری این آزمون نیز از طریق «پیرسون» انجام می‌شود، محدودیت اعلام‌شده درباره خدمات آزمون این شرکت، مسیر داوطلبان ایرانی این حوزه را نیز تحت‌تأثیر قرار داده است.

این اتفاق پس از آن رخ داد که در روزهای گذشته مؤسسه «ETS»، برگزارکننده آزمون‌های «تافل» و «GRE»، از توقف فوری برگزاری این دو آزمون در ایران خبر داد. «ETS» دلیل این تصمیم را تغییر مقررات وزارت خزانه‌داری آمریکا و تعلیق مجوز عمومی «G» از سوی دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا (OFAC) اعلام کرد. داوطلبانی که تحت‌تأثیر توقف آزمون قرار گرفته‌اند نیز طبق اعلام «ETS»، مشمول بازپرداخت هزینه ثبت‌نام می‌شوند.

در همین بازه زمانی، آزمون «دولینگو» (Duolingo English Test) نیز با مقررات تازه‌ای مواجه شد. براساس اطلاعات منتشرشده، از اول سپتامبر ۲۰۲۶ این آزمون برای افرادی که در ایران حضور دارند و همچنین دارندگان مدارک هویتی ایرانی در دسترس نیست. تفاوت مهم درباره «دولینگو» این است که محدودیت آن فقط به محل حضور داوطلب مربوط نمی‌شود و مدارک هویتی ایرانی نیز در مقررات جدید مطرح شده‌اند. البته براساس گزارش «یورونیوز»، ایرانیان خارج از کشور در صورت داشتن مدرک هویتی معتبر صادرشده از کشور دیگر، امکان شرکت در آزمون را دارند.

روز دهم شهریورماه، «سازمان سنجش آموزش کشور» توقف آزمون‌های «تافل» و «GRE» از سوی آمریکا را محکوم و تأکید کرد: «علم و آموزش نباید قربانی سیاست‌های خصمانه و تحریم‌های یک‌جانبه شود.»

پیش از این تحولات، توقف برگزاری آزمون «آیلتس» در ایران نیز به یکی از نگرانی‌های متقاضیان تبدیل شده بود. نهاد برگزارکننده «آیلتس» اعلام کرده بود که پس از ۱۱ بهمن ۱۴۰۴، آزمونی در ایران برگزار نمی‌کند و عوامل مالی و مقرراتی خارج از کنترل خود را در این تصمیم مؤثر دانسته بود.

مجموعه این تصمیم‌ها به‌معنای کاهش تعداد انتخاب‌های در دسترس ایرانیان است.

کارزاری برای اقدام دیپلماتیک

از روز نهم شهریورماه نیز جمعی از دانشجویان و داوطلبان آزمون‌های بین‌المللی، کارزاری را با عنوان «مطالبه اقدام فوری علیه تحریم آزمون‌های بین‌المللی زبان» خطاب به وزیر امور خارجه، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری و نمایندگان مجلس راه‌اندازی کرده‌اند.

در این کارزار گفته شده است هزاران جوان، دانشجو و نخبه علمی کشور که ماه‌ها و سال‌ها برای ارتقای توان علمی خود وقت، انرژی و هزینه‌های سنگین صرف کرده‌اند، اکنون قربانی تحریم‌ها شده‌اند: «در چنین شرایط بحرانی، موضع منفعلانه و سطحی برخی مسئولان مبنی بر «بی‌اهمیت‌بودن این مسائل» به‌هیچ‌وجه پذیرفتنی نیست. وظیفه قانونی و اولیه دستگاه دیپلماسی و وزارت علوم، دفاع از حقوق جوانان کشور در مجامع جهانی، یونسکو و نهادهای حقوق بشری است؛ نه سکوت و رهاکردن متقاضیان در گرداب استرس، اضطراب و بلاتکلیفی.»

همچنین در بخش دیگری از کارزار به طرح تازه مجلس اشاره شده است: «در کنار این انسدادهای خارجی، جوانان و جامعه علمی در داخل نیز با طرح‌ها و تصمیمات غیرکارشناسی نظیر مفاد موجود در لوایح و طرح‌هایی چون «طرح مقابله با نفوذ» مواجه می‌شوند که عملاً ارتباطات علمی بین‌المللی را قفل و فضای پژوهش را فرسایشی می‌کند.»

آنان در این کارزار خواستار «اقدام فوری حقوقی و دیپلماتیک»، «رفع بلاتکلیفی و ایجاد زیرساخت‌های جایگزین» و «پرهیز از محدودسازی ارتباطات علمی در داخل» شده‌اند.

«شهروز شیعی»، نویسنده این کارزار، به «پیام ما» می‌گوید خودش نه دانشجوست و نه قصد مهاجرت دارد: «این کارزار دغدغه مستقیم و شخصی خود من نیست و حتی فکر می‌کنم مهاجرت باید آخرین راه باشد. اما واقعیت این است که بخش زیادی از اطرافیان من در حال یادگیری زبان برای آینده تحصیلی یا حرفه‌ای‌شان هستند. ممکن است درباره انتخاب آنها دیدگاه متفاوتی داشته باشم، اما دغدغه این افراد بی‌اهمیت نیست.»

او درباره سه مطالبه اصلی کارزار توضیح می‌دهد: «مهم‌ترین بخش آن درباره اقدام فوری در برابر چنین تحریم‌هایی است؛ چراکه به‌طور مستقیم آینده تحصیلی و شغلی بخش زیادی از جوانان را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. ممکن است کسی ماه‌ها زبان خوانده و با دانشگاهی مکاتبه کرده باشد، اما به‌یک‌باره دسترسی او با این اتفاق قطع شده باشد. این یعنی یک تصمیم سیاسی که ارتباطی با عملکرد آن دانشجو ندارد و می‌تواند برنامه‌ای را که شاید چندین سال برای آن زحمت کشیده شده، هدر دهد.»

او در ادامه به هزینه‌های آزمون برای ایرانیان در کشورهای دیگر اشاره می‌کند: «دانشجو ناچار است به کشورهایی چون ارمنستان و ترکیه برود و این یعنی هزینه بلیت، اقامت، تبدیل ارز و… . برای عده‌ای این هزینه بسیار قابل‌توجه است و برای بسیاری اصلاً امکان‌پذیر نیست. در نتیجه، این محدودیت‌ها می‌تواند مهاجرت را برای افرادی که توان مالی دارند، به یک مسیر پرهزینه تبدیل کند و برای کسانی که ندارند، فرصتشان را از بین ببرد.»

او درباره مطالبه «ایجاد زیرساخت‌های جایگزین» توضیح می‌دهد: «حتی اگر فرض کنیم که قرار نیست مسئله تحریم‌ها در کوتاه‌مدت حل شود، دانشجو نباید رها شود. وزارت علوم و مسئولان مربوط باید ببینند چطور این مسیر را تسهیل کنند و چه راه جایگزینی وجود دارد. موضوع دیگر مربوط به داخل کشور است. مسئله این نیست که نباید دیدگاه نظارتی وجود داشته باشد، اما نباید این مسائل سیاسی، فعالیت‌های علمی و اهداف جوانان را محدود و مانع‌تراشی کند.»

زبان‌آموزی؛ قربانی گرانی

دشوارشدن مسیر مهاجرت فقط از زمان لغو آزمون‌ها آغاز نشده است. افزایش هزینه آموزش زبان، خرید منابع و حالا هزینه سفر برای شرکت در آزمون‌های خارج از ایران، فشار مالی بیشتری به متقاضیان وارد کرده و شیوه یادگیری آنها را نیز تغییر داده است. «مهسا نارویی»، مدرس زبان عمومی و تخصصی آیلتس، به «پیام ما» درباره تغییر رفتار زبان‌آموزان در سال‌های اخیر می‌گوید: «تقاضای کلی کاهش پیدا کرده است. کلاس‌های خصوصی از اولویت زبان‌آموزان خارج شده و تقاضای کلاس‌های گروهی افزایش پیدا کرده است. درصدی از زبان‌آموزان توان پرداخت هزینه نسبتاً بالای کلاس‌های زبان را ندارند.»

افزایش هزینه‌ها فقط به شهریه کلاس محدود نمی‌شود. هزینه منابع آموزشی نیز افزایش پیدا کرده و همین موضوع، زبان‌آموزان را به‌سمت منابع آنلاین و فایل‌های آموزشی سوق داده است. نارویی درباره هزینه‌های یادگیری زبان اضافه می‌کند که هزینه کتاب‌های آموزشی به‌شدت افزایش یافته است: «این موضوع باعث روی‌آوردن به منابع آنلاین و پی‌دی‌اف شده است.»

اگر کسی امروز بخواهد از سطح متوسط به سطح قابل‌قبولی از زبان انگلیسی برسد، چقدر باید برای کلاس، کتاب و منابع آموزشی هزینه کند؟ نارویی می‌گوید: «از سطح پایه تا آزمون، حدود یک تا دو سال زمان لازم است. برای گذراندن ترم‌های مختلف، هزینه کلاس‌ها تنوع خیلی زیادی دارد و مبلغ مشخصی در بازار نیست، اما هزینه قابل‌توجهی در نهایت خواهد بود.»

کاهش قدرت پرداخت هزینه کلاس‌ها، بخشی از زبان‌آموزان را به‌سمت منابع آنلاین و آموزش خودآموز سوق داده است. به گفته این مدرس زبان، در یکی‌دو سال گذشته استفاده از منابع خودآموز و ابزارهای هوش مصنوعی بیشتر شده است: «در واقع ترجیح می‌دهند مراجعه حداقلی به مدرس داشته باشند.»

اپلیکیشن «دولینگو» یکی از این ابزارهاست که به‌دلیل دسترس‌پذیری بالا، آموزش انواع زبان‌ها و رایگان‌بودن، مورد توجه ایرانیان قرار گرفته است؛ به‌طوری‌که عده‌ای زبان‌آموزی از طریق این اپلیکیشن را جایگزین کلاس کرده‌اند. هرچند نارویی معتقد است «دولینگو» برای یادگیری زبان از سطح پایه، جایگزین کلاس درس محسوب نمی‌شود: «دولینگو هیچ‌وقت به‌عنوان اپلیکیشن مفیدی برای یادگیری از صفر یک زبان نبوده است. اما سایت‌های ایرانی‌ای مثل تستینو کمک زیادی به تمرینات مکمل و خودآموزی کرده‌اند. به‌طورکلی در همه این موارد، هزینه مالی عامل استفاده بیشتر از این اپلیکیشن‌هاست. بااین‌حال، معتقدم ایرانی‌ها تمایل زیادی به کمک‌گرفتن از مدرس در همه زمینه‌های آموزشی داشته‌اند که مسائل اقتصادی باعث تغییر رویه اجباری شده است.»

حالا با محدودشدن آزمون‌های بین‌المللی، هزینه رسیدن به مدرک زبان برای متقاضیان بیشتر هم شده است. همان‌طورکه «ناوریی» اشاره کرده است، کسانی که پیش‌ازاین می‌توانستند در ایران آزمون دهند، اکنون باید هزینه سفر به یکی از کشورهای همسایه را نیز در نظر بگیرند. این مدرس زبان درباره تأثیر این وضعیت بر کلاس‌های آمادگی آزمون می‌گوید: «با توجه به هزینه سنگین خود آزمون آیلتس، هزینه رفت‌وآمد به یکی از کشورهای همسایه برای شرکت در آزمون و، در صورت نیاز، شرکت در آزمون‌های آزمایشی، درخواست کلاس‌های خصوصی کاهش یافته و کلاس‌های گروهی داوطلب بیشتری پیدا کرده است. البته آنها هم به نسبت قابل‌توجهی یا کاهش پیدا کرده‌اند یا برای سرپا ماندن مؤسسات، فقط با دستمزدهای خیلی پایین مدرس برگزار می‌شوند.»

افزایش هزینه‌های آموزش و آزمون فقط بخشی از پیامدهای محدودیت‌های تازه برای داوطلبان ایرانی است. «رضا زنگنه»، کارشناس و فعال حوزه آموزش، در گفت‌وگو با «پیام ما» این اقدام را از منظر تبعات بین‌المللی و امکان ایجاد شکاف میان داوطلبان بررسی می‌کند و درباره ماهیت این محدودیت‌ها می‌گوید: «طبیعتاً چنین اقدامی از نظر بین‌المللی تبعیض محسوب می‌شود و بیشتر رفتاری مردم‌ستیزانه است تا اینکه فشاری سیاسی بر حاکمیت باشد. همچنین اقدامی بدعت‌آمیز است؛ چراکه در این ابعاد سابقه نداشته است. البته جوانب بیشتر آن در ایام آتی مشخص می‌شود.»

به گفته او، محدودیت در دسترسی به آزمون‌های بین‌المللی می‌تواند توان مالی را به یکی از عوامل تعیین‌کننده در مسیر تحصیل خارج از کشور تبدیل کند: «شاید برای بعضی از دانشگاه‌های اروپایی راه‌هایی وجود داشته باشد؛ مانند دانشگاه‌هایی که رتبه بالایی ندارند و مدرک برخی از آنها را هم وزارت علوم ایران نمی‌پذیرد. اما در نهایت ممکن است شکاف توان مالی بین داوطلبان مختلف ایجاد شود.»

از نگاه زنگنه، گره‌خوردن فرصت تحصیل به ملیت افراد، علاوه بر پیامدهای عملی، معنای سیاسی و اجتماعی مهمی دارد: «این بیش از آنکه پیامد منفی‌ای داشته باشد، معنای منفی دارد. معنایش مخالف آزادی اطلاعات و ادعاهایی است که کشورهایی مثل آمریکا دارند. در واقع معنای آن از پیامدش، حداقل در کوتاه‌مدت، بدتر است.»

بااین‌حال، او معتقد است تشدید محدودیت‌ها می‌تواند ضرورت توجه به مسیرهای جایگزین همکاری علمی را پررنگ‌تر کند: «همین مسئله اگر به‌درستی مدیریت شود، می‌تواند ظرفیت فرصت‌هایی را برای ما فراهم کند. ما دانشگاه‌های کم‌مانع‌تری برای همکاری علمی داریم. به این معنا که حتی زبان اسپانیایی و آلمانی و فرانسوی هم می‌توانسته محل توجه ما در ترجمه منابع علمی و پژوهش‌های روز دنیا قرار بگیرد. اما در شناخت و ترجمه آنها هم کم‌کاری کرده‌ایم.»

او در بخش دیگری از صحبت‌هایش به تفاوت میان «مهاجرت برای تحصیل» و «مهاجرت از مسیر تحصیل» اشاره می‌کند: «با توجه به اینکه لزوماً دانشگاه‌های علمی بالایی که دارند، همه مربوط به کشورهای غربی نیستند، اما اقبال دانشجویان ایرانی به دانشگاه‌های کشورهای آسیایی زیاد نبوده است. یکی از دلایل این است که هدف دانشجویان صرفاً تحصیل نیست، بلکه امکان ایجاد فرصت زندگی در کشور دیگری است.»

آنچه در روزهای اخیر بر مسیر آموزش زبان و آزمون‌های بین‌المللی گذشته، فراتر از لغو یا محدودشدن چند آزمون است. در چنین شرایطی، دسترسی به فرصت‌های آموزشی بیش‌ازپیش به توان مالی افراد وابسته می‌شود و شکاف میان داوطلبان را از منظر عدالت آموزشی افزایش می‌دهد.

از سوی دیگر، محدودیت در آزمون‌ها می‌تواند به کاهش ارتباط دانشجویان و پژوهشگران ایرانی با دانشگاه‌ها و جریان‌های علمی جهان منجر شود؛ اتفاقی که هم هزینه ارتباط علمی با جهان را افزایش می‌دهد و هم انزوای علمی ایران را عمیق‌تر می‌کند.ماجرای محدودشدن آزمون‌های بین‌المللی برای ایرانیان در روزهای اخیر با سرعت بیشتری پیش رفته است. تصمیم‌هایی که در فاصله کوتاهی از سوی چند نهاد برگزارکننده آزمون اعلام شده، نشان می‌دهد اثر مقررات تحریمی آمریکا به حوزه‌هایی رسیده است که پیش‌ازاین برای بسیاری از متقاضیان مهاجرت، بخشی عادی از فرایند آماده‌سازی برای تحصیل یا کار در خارج از کشور محسوب می‌شد.