در محدوده محصورشده، سه درِ آهنی بزرگ برای ورود و خروج تعبیه شده، جاده‌ای عریض به داخل آن کشیده شده و عملیات ساخت‌وساز نیز در حال انجام است. در بخش‌هایی از دیوار نیز محل نصب حفاظ‌های فلزی ضدعبور پیش‌بینی شده است. آنچه در این نقطه از سه‌راهی شهرستان بیضا شکل گرفته، عرصه‌ای تفکیک‌شده با دیوار، مسیر دسترسی و سازه‌های در حال احداث است؛ عرصه‌ای که قرار است محل اجرای پروژه کشت سرخدار باشد. اما این عرصه براساس چه طرحی در اختیار مجری قرار گرفته و چه مرجعی با واگذاری و محصورسازی آن موافقت کرده است؟ مبنای فنی انتخاب سرخدار برای این منطقه چه بوده و آیا پیش از واگذاری پنج هکتار، سازگاری این گونه با شرایط اقلیمی فارس در مقیاسی محدود و کنترل‌شده بررسی شده است؟

پیگیری‌های «پیام ما» نشان می‌دهد میان تصمیم استانی برای اجرای این پروژه و نظر صریح مرجع فنی بالادستی درباره منع ورود سرخدار به مراتع، ابهام‌های جدی وجود دارد. با وجود چندین نوبت تماس با مدیرکل و معاون فنی اداره‌کل منابع‌ طبیعی و آبخیزداری فارس و همچنین پیگیری از روابط‌عمومی سازمان منابع‌ طبیعی کشور، تاکنون پاسخی رسمی برای این ابهام‌ها ارائه نشده است.

اسناد اداری چه می‌گویند؟

براساس اسناد رسیده به «پیام ما»، موضوع کشت گونه سرخدار در کمیته فنی اداره‌کل منابع‌ طبیعی و آبخیزداری استان فارس مطرح و بررسی شده است.

صورت‌جلسه کمیته فنی منابع‌ طبیعی فارس به تاریخ ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که کشت این گونه در قالب طرح مرتع‌داری به تصویب رسیده است.
این در حالی است که مرجع بالادستی، یعنی کمیته فنی دفتر امور مراتع سازمان منابع‌ طبیعی کشور، طی صورت‌جلسه‌ای و با استناد به نامه شماره ۱۴۰۴/۱۱/۱۴-۱۴۰۴۳۴۶۴۷۸/۱۲، به‌صراحت با کاشت گونه سرخدار در طرح مرتع‌داری در شیراز مخالفت کرده است. در این صورت‌جلسه به مصوبه جلسه شماره ۷۳ کمیته فنی اداره‌کل منابع‌ طبیعی و آبخیزداری استان فارس نیز استناد شده است.

در بخش مصوبات این صورت‌جلسه آمده است: «به استناد نامه شماره ۱۲/۶/۹۸ … درخصوص منع کشت گونه درختی در عرصه‌های مرتعی و نیز بند ۶ راهنمای تهیه و اجرای طرح‌های مرتع‌داری و همچنین با توجه به گونه‌های درختی و درختچه‌ای بومی موجود در منطقه، از قبیل انجیر کوهی، آکاسیای…، ارغوان، آلو وحشی، سماق، عناب، سنجد، زرشک، بنه، زیتون، چرخ، گردو، بادام کوهی، داغداغان، گلابی وحشی، زالزالک و مورد، احیا و توسعه عرصه با گونه‌های مذکور امکان‌پذیر می‌باشد. لذا گونه مذکور از گونه‌های شاخص منطقه هیرکانی بوده، لذا پیشنهاد می‌گردد در صورت لزوم از ظرفیت نهالستان موجود جهت کاشت گونه مذکور با هماهنگی معاونت محترم امور جنگل اقدام و از ورود گونه مذکور به مراتع اکیداً خودداری شود.»

در اهمیت متن این سند همین بس که موضوع سرخدار در کمیته فنی صرفاً به‌عنوان عملیاتی اجرایی و ساده مطرح نشده است. در این سند، به ملاحظات مربوط به عرصه‌های مرتعی، گونه‌های بومی منطقه و جایگاه اکولوژیک گونه سرخدار توجه و تأکید شده است که از ورود آن به مراتع شیراز اکیداً خودداری شود.

این صورت‌جلسه نشان می‌دهد که درباره محل کاشت، نوع گونه و نحوه ورود آن به عرصه، ملاحظات کارشناسی ویژه‌ای وجود دارد. اما با وجود این منع مکتوب و صریح، عملیات آماده‌سازی و محصورسازی عرصه‌ای پنج‌هکتاری بر چه مبنایی ادامه پیدا کرده است؟ آیا این عملیات در چارچوب همان مصوبه انجام شده یا مجوز دیگری برای اجرای آن صادر شده است؟ اگر مجوز دیگری وجود دارد، چه مرجعی آن را صادر کرده و مبنای فنی و قانونی آن چه بوده است؟

اختلاف اقلیم؛ مسئله اصلی پروژه

گزارشی کارشناسی درباره ویژگی‌های اکولوژیک سرخدار که در منابع‌ طبیعی تهیه شده، این گونه را یکی از ارزشمندترین گونه‌های جنگلی ایران و از بازماندگان جنگل‌های دوران سوم زمین‌شناسی معرفی می‌کند. براساس این گزارش، رویش طبیعی سرخدار (Taxus baccata L.) در ایران عمدتاً به جنگل‌های هیرکانی شمال کشور محدود است و رویشگاه‌های طبیعی آن در مناطقی از گلستان، مازندران، گیلان و ارتفاعات مرطوب البرز قرار دارند. در این بررسی، جمعیت طبیعی شناخته‌شده‌ای از سرخدار در استان فارس و جنوب کشور گزارش نشده است.

این تفاوت فقط به محل پراکنش گونه محدود نمی‌شود. رویشگاه‌های طبیعی سرخدار معمولاً بارندگی بیشتر، رطوبت بالاتر، تابستان‌های معتدل‌تر و خاک‌های مرطوب‌تری دارند. در مقابل، شهرستان شیراز با بارندگی محدود، تبخیر بالا، تابستان‌های گرم و طولانی و دوره‌های خشکی قابل‌توجه روبه‌روست.

این تفاوت اقلیمی، با استناد به گزارش کارشناسی، می‌تواند استقرار و بقای سرخدار در منطقه موردنظر را با چالشی جدی مواجه کند؛ چراکه موضوع فقط آب نیست. سرخدار گونه‌ای سایه‌پسند معرفی شده است که نسبت به گرمای شدید، خشکی خاک و تابش مستقیم نیز حساسیت دارد. بنابراین، اگر قرار باشد این گونه در منطقه‌ای با شرایط اقلیمی متفاوت از زیستگاه طبیعی خود مستقر شود، نیاز به مراقبت، آبیاری و ایجاد شرایط مصنوعی برای بقای آن افزایش پیدا می‌کند.

منابع‌ طبیعی پاسخ نمی‌دهد

«پیام ما» برای روشن‌شدن ابهام‌های موجود، پس از گذشت یک ماه، چندین مرتبه با مسئولان منابع‌ طبیعی استان فارس تماس گرفت. در این مدت، پیگیری‌هایی از مدیرکل منابع‌ طبیعی و آبخیزداری استان فارس انجام شد، اما پاسخی به تماس‌ها و پیام‌های ارسال‌شده داده نشد. معاون فنی اداره‌کل نیز در پاسخ به پیگیری خبرنگار، موضوع را به برگزاری جلسه موکول کرد. با وجود ادامه تماس‌ها و پیگیری‌های خبرنگار، پاسخی به پرسش‌های مطرح‌شده ارائه نشد.

در ادامه، موضوع برای پیگیری به روابط‌عمومی سازمان منابع‌ طبیعی و آبخیزداری کشور منتقل شد. روابط‌عمومی این سازمان نیز بر پیگیری از مدیرکل منابع‌ طبیعی و آبخیزداری استان فارس تأکید کرد. بااین‌همه، تا لحظه تنظیم این گزارش، هیچ پاسخ رسمی‌ای از سوی سازمان منابع‌ طبیعی کشور و اداره‌کل منابع‌ طبیعی و آبخیزداری استان فارس به پرسش‌های «پیام ما» داده نشده است.

افکار عمومی در انتظار پاسخ به ابهام‌ها

حالا افکار عمومی منتظر پاسخ به این پرسش‌هاست: چرا در محدوده پارک جنگلی «یادبود شهدا» واگذاری انجام شده است؟ مجری طرح کاشت سرخدار چگونه وارد طرح مرتع‌داری شده و نام او به شناسنامه مرتع اضافه شده است؟ آیا مجری، مطابق دستورالعمل، سابقه دامداری دارد؟

پرسش دیگر افکار عمومی، اهلیت مجری برای اجرای پروژه‌ای کاملاً فنی و تجربه‌نشده در شیراز و چگونگی فرایند احراز این اهلیت است.
سؤال دیگر این است که براساس کدام دستورالعمل، برای پروژه‌ای در قالب طرح مرتع‌داری، احداث دیوارهای بلند و ساختمان‌سازی که به‌صراحت موجب تفکیک عرصه می‌شود، تجویز شده است؟

همچنین، دلیل بی‌اعتنایی کمیته فنی منابع‌ طبیعی فارس به منع مؤکد و صریح مندرج در مکاتبات سازمان منابع‌ طبیعی کشور چیست؟
تکلیف خسارت واردشده به پوشش گیاهی و خاک، ناشی از جاده‌سازی، دیوارکشی و محصورسازی عرصه پنج‌هکتاری، چه می‌شود؟

هشدار درباره انتقال سرخدار به فارس

«مرتضی ابراهیمی رستاقی»، کارشناس جنگل و مرتع و عضو پیشین شورای عالی جنگل، مرتع و آبخیزداری کشور، معتقد است هر گونه‌ای که با هدف تحقیق یا توسعه به منطقه‌ای منتقل می‌شود، باید با ویژگی‌های اکولوژیک آن منطقه سازگاری داشته باشد. در غیر این صورت، اجرای طرحی که از ابتدا بر مبنای علمی مستحکمی استوار نیست، جز اتلاف زمان و منابع نتیجه‌ای نخواهد داشت.

او به «پیام ما» توضیح می‌دهد: «سرخدار گونه‌ای است که در منطقه هیرکانی و ارسباران حضور دارد. این گونه در منطقه ارسبارانی در سطحی حدود هزار هکتار، یا دقیق‌تر، نزدیک به ۹۰۰ هکتار، می‌روید. در این رویشگاه، ممرز اشکوب بالایی را تشکیل می‌دهد و سرخدار در اشکوب پایین قرار دارد. در چنین شرایطی، نور به‌صورت الک‌شده (فیلترشده) به کف جنگل می‌رسد و به‌دلیل تراکم پوشش بالایی، سایه سنگینی بر محیط حاکم است.»

نویسنده کتاب «جنگل‌شناسی زاگرس» با تأکید بر اینکه سرخدار به‌شدت سایه‌پسند است و در زیستگاه طبیعی خود در شرایطی رشد می‌کند که در معرض نور مستقیم و شدید قرار نگیرد، ادامه می‌دهد: «بررسی سازگاری سرخدار در فارس، بدون توجه به تفاوت‌های بنیادین میان زیستگاه طبیعی این گونه و شرایط اقلیمی استان، از ابتدا بر فرضیه‌ای نادرست استوار است. حتی اگر هدف، احیای جنگل‌های تخریب‌شده باشد، انتقال این گونه به عرصه‌های خشک و بدون پوشش، مانند عرصه‌ای که واگذار کرده‌اند، هیچ توجیه علمی و منطقی ندارد. در چنین شرایطی، نه سایه لازم وجود دارد و نه رطوبت و اقلیم مناسب برای استقرار گونه فراهم است.»

به گفته او، با وجود این شرایط، اگر هدف از کاشت سرخدار بهره‌برداری از ارزش دارویی آن است، منطقی‌تر است که این اقدام در رویشگاه طبیعی گونه انجام شود. «می‌توان در همان رویشگاه، با رعایت ضوابط حفاظتی و تحت نظارت، عرصه‌ای را برای مدت مشخص و در چارچوب طرح‌های قانونی در اختیار بهره‌بردار قرار داد تا گیاه دارویی کشت و برای مصارف موردنظر استفاده شود.» از نگاه او، انتقال گونه به منطقه‌ای نامتناسب، صرفاً برای آزمودن امکان رشد آن، از نظر علمی موضوعیت ندارد؛ «همان‌گونه که نمی‌توان بدون دلیل موجه، طرحی برای بررسی رشد راش در جاده قم پیشنهاد کرد.»

ابراهیمی رستاقی با اشاره به تجربه طرح‌های مشابه می‌گوید چنین رویکردهایی می‌تواند پیامدهای نامطلوبی به همراه داشته باشد. او طرح «طوبا» را نمونه بارز این نگاه می‌داند؛ «طرحی که در ابتدا براساس دستورالعملی برای تلفیق گونه‌های درختی و باغی تهیه شد، اما بعدها با تغییر دستورالعمل و تدوین آیین‌نامه اجرایی، به بخش‌های مختلفی مانند بخش‌های «الف» و «ب» تقسیم شد. در برخی تبصره‌ها، امکان واگذاری دائمی عرصه‌ها پیش‌بینی شد و همین موضوع مورد سوءاستفاده قرار گرفت. در نتیجه، بخش‌های وسیعی از منابع‌ طبیعی و ملی کشور تحت عنوان طرح طوبا واگذار شد و امروز در بسیاری از همان عرصه‌ها ویلا ساخته شده است.»

او می‌افزاید: «اگر قرار باشد سرخدار برای فضای سبز یا اهداف دارویی به منطقه‌ای منتقل شود، باید شرایط مناسب آن از پیش فراهم شده باشد؛ به این معنا که پوشش لازم برای ایجاد سایه وجود داشته باشد و اقلیم منطقه نیز خشک نباشد. اقلیم فارس، به‌ویژه در بخش‌هایی که در محدوده رویشی ایران و تورانی قرار می‌گیرند، تفاوت اساسی با زیست‌بوم‌های مرطوب و سایه‌دار هیرکانی و ارسبارانی دارد.»

این عضو پیشین شورای عالی جنگل، مرتع و آبخیزداری کشور تأکید می‌کند: «منطقه ایران و توران یکی از خشک‌ترین مناطق رویشی ایران است و حتی با آبیاری نیز نمی‌توان رطوبت نسبی موردنیاز این گونه را به‌طور کامل تأمین کرد. نیازهای سرخدار تنها به آب محدود نمی‌شود؛ این گونه نور شدید را نیز تحمل نمی‌کند. بنابراین، پیش از هرگونه انتقال یا اجرای طرح تحقیقاتی، باید نیازهای اکولوژیک سرخدار با شرایط اقلیمی، نوری و رطوبتی استان فارس به‌دقت مقایسه شود.»

طبق گفته این کارشناس جنگل، اگر این انطباق وجود نداشته باشد، نتیجه از ابتدا قابل‌پیش‌بینی است؛ گونه‌ای که برای زیست در سایه و رطوبت بالا سازگار شده است، در اقلیم خشک و زیر نور شدید شانس موفقیت پایینی خواهد داشت و «اجرای چنین طرحی، بیش از آنکه دستاورد علمی یا اجرایی داشته باشد، به اتلاف منابع و تکرار تجربه‌های ناموفق گذشته منجر خواهد شد.»