| پیام ما | پرندگان دریایی در میان پرندگان، بیشترین میزان تهدید را متحمل می‌شوند و بیش از ۳۰ درصد آنها در معرض خطر انقراض قرار دارند. پژوهشگران شش کریدور مهاجرتی دریایی را شناسایی کرده‌اند که پرندگان دریایی مهاجرِ اقیانوس‌پیما از آنها استفاده می‌کنند. این کریدورها از آب‌های ملی ۵۶ کشور عبور می‌کنند و دست‌کم ۱۵۱ گونه از پرندگان دریایی در مسیرشان از آب‌های آزاد استفاده می‌کنند. در ماه مارس، کنوانسیون سازمان ملل درباره گونه‌های مهاجر قطعنامه‌ای درباره کریدورهای مهاجرتی دریایی تصویب کرد که چارچوبی برای همکاری بین‌المللی در زمینه حفاظت از آنها ایجاد می‌کند.

پژوهشگران با استفاده از داده‌های ردیابی پرندگان دریایی، در حال شناسایی مناطق کلیدی در امتداد این کریدورها هستند؛ مناطقی که به حفاظت یا اقداماتی برای کاهش تهدید نیاز دارند.

پرستوی دریایی قطبی طولانی‌ترین مهاجرت را در میان تمام موجودات روی زمین انجام می‌دهد. برخی از این پرندگان در طول یک سال بیش از ۸۰ هزار کیلومتر پرواز می‌کنند؛ از اقیانوس جنوبی به محل‌های زادآوری خود در قطب شمال می‌روند و دوباره برمی‌گردند. برای پرنده‌ای که وزنش کمتر از یک گوشی آیفون است، این مسافت واقعاً شگفت‌انگیز است.
اسکوای قطب جنوب نیز هنگام جابه‌جایی میان کلونی‌های زادآوری در جزایر جنوبگان و قطب شمال، مسیر تقریباً مشابهی را به‌شکل عدد هشت در اطراف اقیانوس اطلس طی می‌کند.

در اقیانوس جنوبی، آلباتروس سرخاکستری در جزیره جورجیای جنوبی زادآوری می‌کند. آنها در باقی ایام سال، مسیری دایره‌ای را پیرامون جنوبگان طی می‌کنند و در برخی موارد، حدود ۲۲ هزار کیلومتر را تنها در ۴۶ روز می‌پیمایند.

سفر این پرندگان دریایی مهاجر اقیانوس‌پیما و بسیاری گونه‌های دیگر، تقریباً فراتر از تصور و درعین‌حال، عمدتاً از دید انسان پنهان است. اما با پیشرفت فناوری‌های ردیابی، پژوهشگران متوجه شده‌اند که پرندگان دریایی بر فراز اقیانوس‌های آزاد، مسیرهایی نسبتاً قابل‌پیش‌بینی را طی می‌کنند.

سال گذشته، پژوهشگران با استفاده از داده‌های ردیابی، شش کریدور مهاجرتی دریایی را شناسایی کردند که از اقیانوس‌های اطلس، آرام، هند و جنوبی عبور می‌کنند و به آب‌های ۵۶ کشور می‌رسند. نزدیک به ۱۰۰ پژوهشگر در این پروژه مشارکت داشتند که هدایت آن را پژوهشگران سازمان غیرانتفاعی بردلایف اینترنشنال بر عهده داشتند. یافته‌های آنها در نشریه «Global Ecology and Biogeography» منتشر شد.

برای گونه‌های مهاجر، زندگی در حال پرواز به‌ویژه خطرناک است. آنها در طول مسیر خود، هم در آب‌های ملی و هم در آب‌های آزاد، با تهدیدهای متعددی روبه‌رو هستند؛ از محل‌های زادآوری گرفته تا توقفگاه‌های بین‌راه و اقیانوس‌های آزاد.

در ماه مارس، کنوانسیون سازمان ملل درباره حفاظت از گونه‌های مهاجر جانوران وحشی (CMS)، رسماً کریدورهای مهاجرتی دریایی را به رسمیت شناخت. پژوهشگران امیدوارند این اقدام باعث شود دولت‌ها و سازمان‌های حفاظت از طبیعت، برای حفاظت هماهنگ‌تر از این مهاجران بالدار با یکدیگر همکاری کنند.

شناسایی کریدورهای مهاجرتی

کریدور مهاجرتی، مسیر نسبتاً قابل‌پیش‌بینی پرندگان برای مهاجرت میان مناطق زادآوری و مناطق غیرزادآوری است. چند دهه پیش، پژوهشگران دست‌کم چهار کریدور مهاجرتی زمینی را که پرندگان ساحلی و پرندگان شکاری هنگام عبور از قاره‌ها و مناطق ساحلی از آنها استفاده می‌کنند، روی نقشه مشخص کردند. این کریدورها به همکاری بین‌المللی کمک کردند و موجب افزایش سرمایه‌گذاری برای حفاظت شدند.

آلین کوئل‌ـ‌شتنزل، مدیر ارشد سیاست‌گذاری دریایی در بردلایف اینترنشنال، گفت: «در خشکی، از دهه ۱۹۸۰، کریدورهای مهاجرتی به ابزاری برای حفاظت تبدیل شده‌اند تا همه دولت‌ها و ذی‌نفعان مرتبط را سر یک میز بیاورند.»

برای مثال، مشارکت در حفاظت از کریدور مهاجرتی شرق آسیا ـ استرالیا (EAAF) در سال ۲۰۰۶ آغاز شد و ۴۲ شریک، از جمله ۱۸ دولت ملی را گرد هم آورده است. در سال ۲۰۲۱ نیز بانک توسعه آسیایی «ابتکار منطقه‌ای کریدورهای مهاجرتی» را راه‌اندازی کرد تا ۳ میلیارد دلار برای حفاظت از مناطق کلیدی در امتداد این مسیر جمع‌آوری کند.

کوئل‌ـ‌شتنزل می‌گوید: «اقیانوس‌ها یک خلأ بوده‌اند… آنها تازه‌وارد این عرصه‌اند.»

مسیر حرکت پرندگان دریایی مهاجر اقیانوس‌پیما که بیش از نیمی از تمام گونه‌های پرندگان دریایی را تشکیل می‌دهند، تا همین اواخر ناشناخته بود. این گونه‌ها بیشتر عمر خود را در اقیانوس‌های آزاد می‌گذرانند و اغلب در جزایر دورافتاده و دور از چشم انسان زادآوری می‌کنند. اما توسعه فناوری‌های ردیابی، از جمله فرستنده‌های سبک‌تر با عمر باتری طولانی‌تر، اکنون به پژوهشگران امکان داده است قطعات این پازل را کنار هم بگذارند. بردلایف اینترنشنال در سال ۲۰۰۴ پایگاه داده ردیابی پرندگان دریایی را راه‌اندازی کرد؛ مجموعه‌ای متمرکز از داده‌های سراسر جهان که اکنون اطلاعات دست‌کم ۱۶۹ گونه پرنده دریایی را در خود جای داده است.

در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، تیمی به سرپرستی پژوهشگران این سازمان، داده‌های مربوط به ۴۸ گونه پرنده دریایی مهاجر اقیانوس‌پیما، از آلباتروس‌ها و مرغ‌های طوفان تا پرستوهای دریایی و پرندگان طوفان‌گیر را تحلیل کردند و براساس آن، شش کریدور مهاجرتی دریایی را مشخص کردند.

برخی کریدورها از مسیر بادهای غالب و جریان‌های اقیانوسی پیروی می‌کنند. برخی دیگر، مناطق دارای بالاآمدگی آب‌های عمیق و غنی از مواد مغذی را به یکدیگر متصل می‌کنند؛ مناطقی که همچون سفره‌های دریایی بسیار پربار عمل می‌کنند. برخی نیز جزایر دورافتاده‌ای را به هم متصل می‌کنند که پرندگان برای زادآوری در آنها تجمع می‌کنند.

یک گونه ممکن است تمام طول یک کریدور را طی کند، فقط بخشی از آن را مورد استفاده قرار دهد یا در طول زندگی خود از بیش از یکی از این مسیرهای هوایی استفاده کند. تحلیلی به‌روزشده که در مارس ۲۰۲۶ منتشر شد، نشان داد دست‌کم ۱۵۱ گونه پرنده دریایی از این کریدورها استفاده می‌کنند و نزدیک به ۴۲ درصد از این گونه‌ها در معرض خطر انقراض هستند.

لیلی بنتلی، پژوهشگر پسادکترا در دانشگاه کوئینزلند، می‌گوید: «با رشد داده‌های ردیابی که واقعاً طی ۳۰ سال گذشته اتفاق افتاده، توانسته‌ایم درک بسیار بهتری از نحوه استفاده جانوران از اقیانوس، به‌ویژه پرندگان دریایی، به دست آوریم.»

او اضافه می‌کند: «با توجه به اثربخشی کریدورهای مهاجرتی به‌عنوان ابزار سیاست‌گذاری در خشکی، فکر می‌کنم بسیار مهم است که سازوکاری مشابه برای پرندگان دریایی در اقیانوس داشته باشیم.» جوآن مورتن، نویسنده اصلی مطالعه سال ۲۰۲۵ و مسئول علوم دریایی در بردلایف اینترنشنال، می‌گوید با مشخص‌کردن کریدورها و توقفگاه‌های کلیدی، کارشناسان می‌توانند تهدیدها را در سراسر مسیر زندگی یک گونه کاهش دهند. او می‌گوید: «افراد بسیار کمی این فرصت را دارند که پرندگان دریایی را در میانه اقیانوس‌ها ببینند، اما این پرندگان تحت تأثیر فعالیت‌های ما تهدید می‌شوند و به اقدامات هماهنگ حفاظتی نیاز دارند.»

کانون مهم پرندگان دریایی در اقیانوس اطلس شمالی

در سال ۲۰۱۷، ایوان ویکفیلد و همکارانش با کشتی پژوهشی «RRS Discovery» از ساوتهمپتون انگلستان حرکت کردند. مقصد آنها اقیانوس اطلس شمالی بود؛ به‌طور مشخص، منطقه‌ای شکاف‌دار در بستر اقیانوس که ساختارهای زیرآبی باعث برخورد و جابه‌جایی جریان‌های گرم و سرد می‌شوند و شرایطی بسیار مناسب برای حیات ایجاد می‌کنند. چندین پژوهشگر، از جمله دانشمندان بردلایف اینترنشنال و ویکفیلد، پیش‌تر مجموعه‌ای از نقاط را در اطراف این منطقه شناسایی کرده بودند که احتمال تجمع شمار زیادی از پرندگان دریایی را نشان می‌داد. اما هیچ‌کس هنوز به آنجا نرفته بود. ویکفیلد که در آن زمان پژوهشگر پسادکترا در دانشگاه گلاسگو بود، می‌خواست داده‌های به‌دست‌آمده را با مشاهدات میدانی بررسی کند.

کشتی در تابستان ۲۰۱۷، حدود دو هفته در الگویی شبیه دندانه‌های اره، از شمال به جنوب حرکت کرد و محدوده‌ای از اقیانوس به وسعت فرانسه را پیمود. پژوهشگران روی عرشه، با دوربین‌های دوچشمی آسمان و دریا را برای یافتن پرندگان زیر نظر داشتند. آنها همچنین نمونه‌های آب و اندازه‌گیری‌های دیگری انجام دادند تا بفهمند چرا پرندگان دریایی در این منطقه تجمع می‌کنند و چه نقشی در اکوسیستم دارند.
ویکفیلد می‌گوید در نگاه اول، فراوانی حیات در این کانون تنوع زیستی چندان آشکار نبود. اما کسی که قبلاً در دریا بوده و به خلوتی معمول اقیانوس عادت کرده باشد، نشانه‌های فراوانی نسبی حیات را بهتر درک می‌کند: پرواز پرندگان دریایی بر فراز سر، حضور مرتب دلفین‌ها و مشاهده گاه‌به‌گاه نهنگ‌های کمیابی مانند نهنگ‌های منقاری. در مجموع، این سفر پژوهشی نزدیک به ۷۵۰۰ پرنده دریایی از ۱۸ گونه، از جمله مرغ‌های طوفان، پترل‌ها، کاکایی‌ها، پرستوهای دریایی و گروه‌های متعدد دیگر را ثبت کرد. مشاهدات آنها با تحلیل‌هایی که عمدتاً بر پایه پایگاه داده ردیابی پرندگان دریایی انجام شده بود، هم‌خوانی زیادی داشت. مطالعه‌ای که بردلایف اینترنشنال انجام داد، حضور ۲۱ گونه پرنده را در این منطقه گزارش کرد و جمعیت آنها را بسته به فصل، بین ۲.۹ تا ۵ میلیون پرنده برآورد کرد. این پرندگان دست‌کم از ۵۶ کلونی زادآوری در ۱۶ کشور آمده بودند.
در سال ۲۰۲۱، این منطقه به‌عنوان منطقه حفاظت‌شده دریایی جریان اطلس شمالی و حوضه دریای اولاوانوف (NACES) تعیین شد. این منطقه تحت پوشش کنوانسیون OSPAR قرار دارد؛ توافقی برای مدیریت و حفاظت از محیط‌ زیست دریایی شمال‌شرق اقیانوس اطلس که ۱۵ کشور اروپایی آن را امضا کرده‌اند. این منطقه با مساحت ۵۹۵ هزار کیلومترمربع، بزرگ‌ترین منطقه حفاظت‌شده دریایی خارج از جنوبگان است؛ مساحتی بزرگ‌تر از مجموع مساحت خشکی آلمان و بریتانیا.

کوئل‌ـ‌شتنزل می‌گوید این همچنین نخستین منطقه حفاظت‌شده دریایی در آب‌های آزاد است که براساس داده‌های ردیابی پرندگان دریایی روی نقشه مشخص شده است؛ منطقه‌ای که علاوه بر پرندگان دریایی، به ماهیان اقیانوسی، کوسه‌ها، نهنگ‌ها و دیگر جانداران دریایی نیز کمک می‌کند.

او می‌گوید: «پرندگان دریایی واقعاً ما را به این مکان هدایت کردند، اما در سراسر زنجیره غذایی ارتباط وجود دارد؛ از کوه‌های دریایی گرفته تا سطوح مختلف غذایی.»

شناسایی مناطق کلیدی در امتداد کریدورها

اکنون تلاش تازه‌ای برای شناسایی مناطق اولویت‌دار حفاظتی در جریان است. این تلاش در شرایطی انجام می‌شود که براساس کنوانسیون تنوع زیستی سازمان ملل و معاهده آب‌های آزاد، تعهدی جهانی برای حفاظت از ۳۰ درصد اقیانوس‌ها تا سال ۲۰۳۰ شکل گرفته است.

کوئل‌ـ‌شتنزل می‌گوید: «سؤال بزرگ این است که این مناطق مهم دریایی دقیقاً کجا هستند؟»

برای شناسایی مناطق با اولویت بالا درون کریدورها ــ از جمله کلونی‌های زادآوری، مناطق مهم تغذیه یا مناطقی که گونه‌های نادر یا بوم‌زاد در آنها حضور دارند ــ پژوهشگران بردلایف اینترنشنال از داده‌های ردیابی پرندگان دریایی برای شناسایی مناطق کلیدی تنوع زیستی (KBA) استفاده می‌کنند.

هدف آنها این است که تا سال ۲۰۳۰، این مناطق را در هر شش کریدور مهاجرتی دریایی روی نقشه مشخص کنند.

یکی از مناطقی که آنها بررسی می‌کنند، جنوب دریای تاسمان میان استرالیا و نیوزیلند است؛ منطقه‌ای که ساختارهای آتشفشانی زیر آب، جهانی سرشار از حیات ایجاد کرده‌اند. این منطقه یکی از بالاترین تراکم‌های پرندگان دریایی در جهان را دارد و بیش از ۱۵۰ گونه در آن ثبت شده است.

البته فقط پرندگان نیستند. نهنگ‌های گوژپشت و آبی، ۶۶ گونه کوسه، پنج گونه لاک‌پشت دریایی و دیگر جانوران بزرگ دریایی نیز در این آب‌ها تجمع می‌کنند.
در بخش‌هایی از دریای تاسمان، مناطق کلیدی تنوع زیستی پیش‌تر شناسایی شده‌اند. اکنون با اجرایی‌شدن معاهده آب‌های آزاد، پژوهشگران از داده‌های ردیابی پرندگان دریایی استفاده می‌کنند تا مناطق ارزشمند خارج از حوزه صلاحیت کشورهای مختلف را نیز پیدا کنند.

بنتلی می‌گوید: «می‌خواهیم یک پایه شواهد بسیار قوی برای شناسایی مناطق مهم داشته باشیم تا بتوان آن را در اختیار تصمیم‌گیرندگان، سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان قرار داد.»
به گفته او، این مناطق می‌توانند به‌طور رسمی تحت حفاظت قرار بگیرند یا اقدامات دیگری برای کاهش تهدیدها در آنها اجرا شود.

کاهش تهدیدها در امتداد کریدورها

در سراسر جهان، ماهیگیری با لانگ‌لاین یکی از بزرگ‌ترین تهدیدها برای پرندگان دریایی است. آلباتروس‌ها، پترل‌ها و دیگر پرندگان دریایی که برای یافتن غذا به طعمه نزدیک می‌شوند، اغلب به قلاب‌های طعمه‌گذاری‌شده گیر می‌کنند.

پژوهشگران با قراردادن داده‌های ردیابی پرندگان دریایی روی داده‌های «Global Fishing Watch» ــ که فعالیت ماهیگیری تجاری کشتی‌ها را نشان می‌دهد ــ مناطق پرخطر برای پرندگان دریایی را شناسایی می‌کنند و با ذی‌نفعان برای کاهش این خطرها همکاری دارند.

تمی دیویس، هماهنگ‌کننده علوم دریایی در بردلایف اینترنشنال، می‌گوید این داده‌ها می‌توانند نشان دهند: «این منطقه پرخطر است و این کشورهایی که پرچم کشتی‌ها متعلق به آنهاست، مسئولیت بزرگی در قبال خطر ایجادشده برای پرندگان دریایی در این منطقه دارند.»

خبر خوب این است که اقدامات کاهش خطر کم‌هزینه‌ای وجود دارد که در صورت استفاده هم‌زمان، بسیار مؤثرند: ماهیگیری در شب به‌جای روز، استفاده از قلاب‌های دارای وزنه و نصب نوارهای رنگی روی خطوط ماهیگیری که به آنها «tori lines» گفته می‌شود.

یک مطالعه تخمین زده است که استفاده از دو مورد از این سه اقدام می‌تواند صید ضمنی پرندگان دریایی را بیش از ۹۰ درصد کاهش دهد.

شکارچیان مهاجم مانند موش‌ها و گربه‌ها نیز، به‌ویژه برای کلونی‌های پرندگانی که در جزایر زادآوری می‌کنند، تهدید مهمی هستند. بنتلی می‌گوید این تهدید نیز اهمیت رویکرد کریدورهای مهاجرتی را نشان می‌دهد.

او توضیح می‌دهد: «اگر در جزیره‌تان گونه‌های مهاجم دارید و زمان و پول زیادی صرف کنترل شکارچیانی می‌کنید که ممکن است جوجه‌ها و تخم‌ها را بکشند، اما بعد همه این پرندگان جزیره را ترک کنند و بلافاصله در صنعت ماهیگیری لانگ‌لاینِ بدون نظارت کشته شوند… انگار تمام آن سرمایه‌گذاری عملاً بی‌فایده بوده است. به همین دلیل است که ما به هماهنگی در سراسر چرخه زندگی آنها نیاز داریم.»

بااین‌حال، برخی تهدیدها حتی در مقیاس کریدورهای مهاجرتی نیز دشوارند و نیازمند همکاری گسترده بین‌المللی هستند.

جنیفر لیورز، پژوهشگر مؤسسه تحقیقاتی «Adrift Lab»، می‌گوید: «مناطق حفاظت‌شده دریایی و دیگر سازوکارهای حفاظتی، مانند کریدورها، می‌توانند تا حد زیادی در برابر تهدیدهایی مانند ماهیگیری از گونه‌ها محافظت کنند، اما یک چیز را معمولاً نمی‌توانند به‌خوبی کنترل کنند: پلاستیک‌ها، چون پلاستیک به مرزهای ساخته دست انسان احترام نمی‌گذارد.»

تغییر اقلیم نیز تأثیرات چشمگیری بر پرندگان دریایی دارد؛ تأثیراتی که پژوهشگران تازه شروع به درک آنها کرده‌اند.

لیورز می‌گوید پرندگان دریایی به تغییرات اقلیمی گسترده، مانند تغییر دمای هوا و اقیانوس، حساس هستند. اما در سال‌های اخیر، تأثیرات فاجعه‌بار موج‌های گرمای دریایی ــ افزایش‌های شدید و ناگهانی دمای اقیانوس ــ آشکارتر شده است.

برای مثال، براساس مطالعه‌ای که لیورز سرپرستی آن را بر عهده داشته، موج‌های گرمای دریایی در استرالیا طی سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴، حدود ۶۲۹ هزار پرنده دریایی را کشتند.

او همچنین اخیراً پژوهشی منتشر کرده که افزایش آتش‌سوزی‌های جنگلی در کلونی‌های حیاتی زادآوری در جزایر را مستند کرده است؛ موضوعی که تصور قدیمی جزایر به‌عنوان پناهگاه‌های امن را زیر سؤال می‌برد.

لیورز می‌گوید: «واقعاً این تصور وجود دارد که می‌توانیم در سرزمین اصلی همه‌چیز را خراب کنیم، اما جزایرمان را داریم؛ بنابراین پرندگان دریایی تا حدی در امان‌اند. اما معلوم شده که در واقع آنها بسیار آسیب‌پذیرند.»

انفجار داده‌های ردیابی

با پیشرفت فناوری‌های ردیابی، پژوهشگران اطلاعات تازه‌ای درباره مهاجرت پرندگان دریایی و تهدیدهایی که در امتداد کریدورها با آنها مواجه می‌شوند، به دست می‌آورند.
ویکفیلد که اکنون در مرکز تحقیقات جنوبگان بریتانیا فعالیت می‌کند، می‌گوید: «یک قانون نانوشته در ردیابی پرندگان دریایی این است که آنها همیشه کاری افراطی‌تر از آنچه فکر می‌کردید انجام می‌دهند. دورتر می‌روند. به مکان‌های بیشتری می‌روند. سریع‌تر حرکت می‌کنند.»

بخش قابل‌توجهی از داده‌های اولیه ردیابی پرندگان دریایی مربوط به پرندگان بزرگ‌تر، مانند آلباتروس‌ها بود. اما با پیشرفت فناوری، از جمله GPSهای سبک و خورشیدی، اکنون امکان ردیابی پرندگان کوچک‌تر نیز فراهم شده است.

برخی از این فرستنده‌ها می‌توانند داده‌های موقعیتی بسیار دقیق را ماه‌ها یا حتی سال‌ها از طریق ماهواره ارسال کنند. این تحول بزرگی نسبت به فرستنده‌های آرشیوی است که داده‌ها را در حافظه خود ذخیره می‌کردند و پژوهشگران برای دریافت اطلاعات آنها مجبور بودند حیوان را دوباره بگیرند. البته فرستنده‌های ماهواره‌ای نسل جدید فعلاً گران هستند.
با وجود این، ویکفیلد می‌گوید انفجار مطالعات ردیابی پرندگان دریایی در سال‌های اخیر شگفت‌انگیز بوده است. ترکیب داده‌های ردیابی با انواع دیگر داده‌ها و تحلیل‌ها ــ برای مثال، زیست‌ثبتگرها (biologgers)، دستگاه‌های الکترونیکی کوچکی که حرکات حیوان و داده‌های محیطی را ثبت می‌کنند ــ تصویر کامل‌تری از این موضوع ارائه می‌دهد که پرندگان دریایی به کجا می‌روند و چرا.

ویکفیلد می‌گوید: «قطعات پازل اکنون دارند کنار هم قرار می‌گیرند و ردیابی در مرکز این روند قرار دارد.» |مونگابی