برج‌ها در خط ساحل، پرندگان در تنگنای زیستگاه

پرندگان راهشان را گم کرده‌اند. این تصویری است که مهدی گلی، معاون محیط‌زیست محمودآباد، از سال‌های اخیر به ما می‌دهد. او می‌گوید دریا در شمال است و آب‌بندان‌ها، که محل زمستان‌گذرانی پرندگان مهاجرند، در جنوب. ساختمان‌های بلند، بادهای شمال به جنوب را قطع کرده‌اند و باعث شده‌اند تعداد زیادی از پرندگانی که در ارتفاع پایین پرواز می‌کنند، مسیر را پیدا نکنند و سرگردان بمانند. «پرندگان مهاجر در یکی از مهم‌ترین نقاط مهاجرتشان هر سال با مشکلات جدی و جدید روبه‌رو هستند. آب‌بندان‌ها در حال تغییر کاربری‌اند، کشت برنج در دو نوبت که اکوسیستم منطقه را تغییر می‌دهد افزایش یافته و ساخت‌وساز بلندمرتبه‌ها هم کار حفاظت و حضور آن‌ها را سخت‌تر از قبل کرده است.»

او می‌گوید امنیت، دلیل نخست آمدن آن‌هاست و در این سال‌ها ما نتوانسته‌ایم حتی یک تالاب مصنوعی امن برای حضورشان ایجاد کنیم: «مهاجرت از شهریورماه شروع می‌شود. آن‌ها در شالیزارهایی که کشت دوم داشته‌اند می‌نشینند و از آن می‌خورند. همین هم باعث مرگ برخی از آن‌ها می‌شود و هم نطفه‌ها را غیربارور می‌سازد. در نتیجه، زاد و ولد کاهش می‌یابد.»

گلی می‌گوید دامگاه‌ها در سرخرود غربی از بین رفته‌اند. در سرخرود شرقی از ۳۷ منطقه، فقط ۷ منطقه باقی مانده و در سرخرود مرکزی حدود ۲۰ دامگاه وجود دارد: «قوهای مهاجر آبان‌ماه می‌آیند، اما متأسفانه بخشی از محل حضور آن‌ها هم از بین رفته است. جهاد کشاورزی نظارت دقیقی بر تغییر کاربری‌ها ندارد و همه‌چیز در حال تغییر و نابودی است. حتی برخی نقاط نی داشت که بدل به استخر پرورش ماهی شده و دیگر نی ندارد و پرندگان نمی‌توانند به آنجا بروند.» او غمگین و نگران است. می‌ترسد نسل‌های آینده دیگر تصویری از خوتکای ابروسفید، که در شهریور نخستین گروهی است که به ایران مهاجرت می‌کند، نداشته باشند و برج‌ها راه را به چنگرها اشتباه نشان دهند.

آثار ساخت برج بر زیست پرندگان بررسی نشده است

گسترش بلندمرتبه‌سازی در نوار ساحلی مازندران، به‌ویژه در سرخرود و محدوده فریدون‌کنار و ازباران، پرسش‌هایی درباره پیامدهای توسعه شهری برای زیستگاه‌های طبیعی و پرندگان مهاجر ایجاد کرده است. پرسش اصلی این است که آیا پیش از تصویب ضوابط این ساخت‌وسازها، آثار احتمالی آن‌ها بر محیط‌زیست منطقه به‌طور مشخص بررسی شده است؟

سرخرود و مناطق پیرامونی آن از زیستگاه‌های مهم زمستان‌گذرانی پرندگان مهاجر در مازندران هستند. آب‌بندان‌ها، شالیزارها و زمین‌های مرطوب این محدوده برای تأمین غذا و استراحت پرندگان اهمیت دارند. تغییر کاربری این اراضی و گسترش ساخت‌وساز در مجاورت زیستگاه‌های حساس می‌تواند عرصه‌های تغذیه و استراحت پرندگان را محدود کند. همچنین نورپردازی شبانه، آلودگی صوتی، افزایش رفت‌وآمد انسانی و احتمال برخورد پرندگان با ساختمان‌ها از جمله پیامدهایی هستند که باید در ارزیابی اثرات ساخت‌وسازهای بلندمرتبه بررسی شوند.

بر اساس گزارش تسنیم در آذر ۱۴۰۳، شهردار سرخرود از اخذ ضوابط و مقررات بلندمرتبه‌سازی از کمیسیون ماده پنج در سال ۱۴۰۲ خبر داده بود. این اظهارنظر نشان می‌دهد که بلندمرتبه‌سازی از مسیر رسمی برنامه‌ریزی شهری پیگیری شده است؛ اما تصویب ضوابط شهرسازی به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که اثر این طرح‌ها بر زیستگاه پرندگان نیز به‌طور مستقل ارزیابی شده است. مسئله اصلی، نبود شفافیت درباره ارزیابی‌های پیش از تصویب است. مشخص‌شدن اینکه آیا زیستگاه‌های حساس، تغییر کاربری اراضی و پیامدهای احتمالی برج‌ها برای پرندگان مهاجر در تصمیم‌گیری لحاظ شده‌اند، می‌تواند مبنایی برای ارزیابی مسئولانه توسعه شهری در این بخش از ساحل مازندران باشد؛ اما چنین ارزیابی‌ای وجود ندارد.

در کنار فشارهای ناشی از توسعه شهری، صید غیرمجاز پرندگان مهاجر نیز از مسائل دیرینه حفاظتی در فریدون‌کنار و مناطق اطراف آن است؛ اتفاقی که با تشدید طرح‌هایی از این دست، زندگی را برای پرندگان سخت‌تر از قبل کرده است.

حذف زیستگاه با بلندمرتبه‌سازی و تغییر کاربری

«تأثیر بلندمرتبه‌سازی را نمی‌توان صرفاً به محدوده‌ای که برج‌ها در آن ساخته می‌شوند محدود کرد؛ این روند از طریق تغییر کاربری زمین و تحولات اقتصادی نیز می‌تواند زیستگاه‌های تاریخی پرندگان در منطقه را از بین ببرد.» این را ایمان ابراهیمی، حفاظت‌گری می‌گوید که سال‌هاست در فریدون‌کنار و سرخرود کار میدانی انجام داده است.

به گفته او، در محدوده فریدون‌کنار و سرخرود، پنج دامگاه مهم شامل دامگاه فریدون‌کنار، ازباران، سرخرود مرکزی، سرخرود غربی و سرخرود شرقی وجود داشتند. دامگاه‌های منطقه عمدتاً در زمین‌های کشاورزی قرار دارند و در دوره‌هایی خارج از فصل کشت برنج، برای جذب پرندگان مورد استفاده قرار می‌گیرند. با گسترش بلندمرتبه‌سازی و افزایش قیمت برنج، توازن اقتصادی میان درآمد حاصل از شکار و فروش گوشت پرندگان و سود کشت برنج تغییر کرد. در نتیجه، در حال حاضر دامگاه سرخرود غربی که یکی از پنج تالاب انسان‌ساز این منطقه بود، به‌طور کامل برچیده شده و زمین آن به کشت برنج اختصاص یافته است.

ابراهیمی ماجرای بلندمرتبه‌سازی را هم این‌گونه توضیح می‌دهد: «پس از گسترش بلندمرتبه‌سازی در سرخرود، نظارت‌هایی شکل گرفت تا کاربری اراضی غیرمسکونی تغییر نکند و ساخت‌وسازها به سمت آب‌بندان‌ها و تالاب‌های مصنوعی که مردم برای جذب پرندگان ایجاد کرده بودند، گسترش نیابد. این نظارت‌ها تا حدودی موفق بود و برج‌سازی عمدتاً در محدوده‌های مشخصی انجام می‌شد. در نتیجه، با وجود حضور جمعیت انسانی و برج‌های متعدد، پرندگان مهاجر همچنان به منطقه می‌آمدند؛ هرچند بسیاری از آن‌ها نیز شکار می‌شدند. در این میان، قوهای مهاجر در دهه هشتاد در منطقه‌ای که زمین‌های کشاورزی بود، در جوار دامگاه سرخرود شرقی فرود آمدند و شروع به زمستان‌گذرانی کردند. از آن پس، آن محدوده با نام زمین قوها شناخته شد و هر ساله توسط محیط‌زیست و مردم محلی برای میزبانی از قوهای مهاجر آبگیری می‌شود.»

با گسترش بلندمرتبه‌سازی، حتی در شرایطی که ساخت‌وساز مستقیماً وارد محدوده آب‌بندان قوها نشده بود، اثرات این روند بر منطقه نمایان شد. تأثیر بلندمرتبه‌سازی فقط به تخریب مستقیم زیستگاه محدود نماند و تغییر ارزش اقتصادی زمین و تغییر کاربری اراضی نیز می‌تواند به حذف زیستگاه‌های پرندگان منجر شود. «این اتفاق نشان می‌دهد که بلندمرتبه‌سازی را نمی‌توان صرفاً بر اساس ارتفاع ساختمان‌ها یا فاصله آن‌ها از تالاب‌ها ارزیابی کرد. این نوع توسعه می‌تواند از طریق تغییر ارزش زمین و تشویق تغییر کاربری، زیستگاه‌هایی را از بین ببرد که بقای پرندگان مهاجر به آن‌ها وابسته است.»

به گفته او، سازمان حفاظت محیط‌زیست در طول دهه‌های گذشته در نهایت موفق نشد فشار شکار را به‌طور مؤثر کنترل کند؛ اما امروز با مسئله‌ای فراتر از شکار مواجهیم. در گذشته، با وجود شکار غیرمجاز، آب‌بندان‌ها و دامگاه‌هایی وجود داشتند که پرندگان به آن‌ها مراجعه می‌کردند. اکنون بخشی از همین زیستگاه‌ها برچیده شده‌اند و پرندگان محل‌های امن کمتری برای فرود، استراحت و تغذیه دارند. از سوی دیگر، تبدیل این زمین‌ها به کشت دوم برنج، که منجر به افزایش استفاده از سموم کشاورزی در منطقه، افزایش رفت‌وآمد انسانی و برهم‌خوردن آرامش منطقه شده است، شرایط زیستی پرندگان را دشوارتر کرده است. «با وجود برچیده‌شدن دامگاه‌ها، در یک شبانه‌روز عادی در اوایل فصل زمستان، گاهی بیش از ۱۰۰ صدای شلیک گلوله در منطقه شنیده می‌شود. این موضوع نشان می‌دهد که حذف زیستگاه‌های سنتی لزوماً به کاهش شکار منجر نشده است؛ بلکه پرندگانی که محل‌های قبلی حضور خود را از دست داده‌اند، همچنان سرگردان‌اند و ممکن است بیشتر در معرض شکار قرار بگیرند.»

امروز مسئله سرخرود فقط شکار غیرمجاز نیست؛ بلندمرتبه‌سازی و پیامدهای اقتصادی و کالبدی آن، در کنار تغییر کاربری اراضی، به حذف بخشی از یکی از زیستگاه‌های کلیدی پرندگان مهاجر ایران منجر شده است. اگر قرار است از این پرندگان حفاظت کنیم، باید اثرات تجمعی برج‌سازی، تغییر کاربری زمین، توسعه فعالیت‌های انسانی و نابودی آب‌بندان‌ها در برنامه‌ریزی منطقه‌ای جدی گرفته شود. حفاظت واقعی زمانی ممکن است که علاوه بر کنترل شکار، زیستگاه‌های مورد نیاز پرندگان مهاجر نیز حفظ شوند.