راه‌آهن هنوز به ایلام نرسیده است و صدای سوت قطاری در این استان شنیده نمی‌شود؛ صدایی که می‌تواند نشانه اتصال ایلام به مسیرهای تازه، بازارهای جدید و فرصت‌هایی باشد که پشت کیلومترها ریل نهفته‌اند. برای ایلامی‌ها، ایستگاه راه‌آهن همچنان به وعده‌ای دوردست شباهت دارد. این در حالی است که طرح راه‌آهن اسلام‌آباد غرب ـ ایلام قرار بود این فاصله را کوتاه کند. آمار ۱۴ سال گذشته نشان می‌دهد بخش ایلامی این طرح در چهار قطعه اجرایی تعریف شده و قطعه نخست آن به طول حدود ۱۷ کیلومتر، تاکنون تنها حدود ۲۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته است.

چرا راه‌آهن ضروری است؟

مرز مهران از ابتدای دهه ۱۳۸۰ به مهم‌ترین گذرگاه تردد زائران عتبات عالیات در طول سال و به‌ویژه ایام اربعین تبدیل شده است. اتصال ایلام به شبکه سراسری راه‌آهن، با توجه به ۴۳۰ کیلومتر مرز مشترک با عراق، همسایگی با سه استان عراق، امکان توسعه بازارچه‌های مرزی مهران و چیلات دهلران، وجود صنایع پتروشیمی و پالایشگاه گاز ایلام، منابع و صنایع نفت و گاز در مناطق مرزی مهران و دهلران، صادرات کالا به عراق، قرار گرفتن در مسیر ترانزیت بین‌المللی و همچنین افزایش ظرفیت خدمات‌رسانی ریلی، از توجیه اقتصادی و فنی بالایی برخوردار است. سالانه بیش از چهار میلیون نفر از مرز بین‌المللی مهران برای سفر به عراق و زیارت عتبات عالیات تردد می‌کنند.

ایستگاه‌های پرفرازونشیب

سال ۱۳۹۱ موضوع اتصال ایلام به شبکه ریلی کشور مطرح شد. بر اساس این طرح، مسیری به طول ۷۷ کیلومتر از طریق اسلام‌آباد غرب در استان کرمانشاه، ایلام را به شبکه ریلی کشور متصل می‌کند. پس از حدود یک دهه فرازونشیب، سرانجام در سال ۱۴۰۱ کلنگ اجرای این پروژه به زمین زده شد.

در همان سال، مسئولان اداره‌کل راه و شهرسازی ایلام اعلام کردند اجرای ۱۷ کیلومتر نخست پروژه از سمت اسلام‌آباد غرب به سوی ایوان آغاز شده و ایستگاه اصلی آن در چوار پیش‌بینی شده است. این خط ریلی در چهار قطعه اجرا می‌شود و عملیات اجرایی از قطعه نخست آغاز شد.

مسئولان راه و شهرسازی ایلام دی‌ماه ۱۴۰۲ از تأمین ۱۰ هزار میلیارد ریال اعتبار نقدی و پنج هزار میلیارد ریال اوراق در قالب تسهیلات ماده ۵۶ برای اجرای پروژه خبر دادند، اما این وعده‌ها عملی نشد.

به گفته سارا فلاحی، نماینده مردم ایلام در مجلس شورای اسلامی، اعتبار پروژه راه‌آهن ایلام در قانون بودجه سال ۱۴۰۴ به ۷۵۰ میلیارد تومان رسید. اسفند ۱۴۰۴ نیز در نشست بررسی آخرین وضعیت پروژه با حضور معاون وزیر راه، مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور، مشاوران و پیمانکاران مقرر شد با توجه به اینکه دو قطعه مسیر دارای پیمانکار است، در سال ۱۴۰۵ یک قطعه دیگر نیز واگذار شود تا روند اجرای پروژه ادامه یابد.

در برخی گزارش‌ها، هزینه مورد نیاز برای تکمیل این پروژه حدود هشت هزار میلیارد تومان برآورد شده است؛ رقمی که نشان می‌دهد فاصله میان اعتبار موجود و هزینه واقعی ساخت همچنان زیاد است.

کلنگ آغاز، پایان راه نیست

شواهد نشان می‌دهد مهم‌ترین مانع اجرای این طرح، کمبود اعتبار است. محمدرضا شریفی‌راد، مدیر طرح‌های شرکت ساخت در ایلام، به «پیام ما» می‌گوید: «اجرای پروژه با ۱۰ کیلومتر مسیر و اختصاص ۱۶۰ میلیارد تومان آغاز شد. همان سال نخست (۱۴۰۱)، تمام این اعتبار صرف اجرای همان ۱۰ کیلومتر شد و برای ادامه پروژه اعتباری باقی نماند؛ به همین دلیل طرح تنها به ۲۰ درصد پیشرفت فیزیکی رسید.»

او می‌افزاید: «در سال‌های بعد نیز قراردادها به‌تدریج منعقد شد تا اجرای پروژه هرچند به‌صورت قطره‌چکانی ادامه پیدا کند. سال ۱۴۰۰ نیز دو قرارداد منعقد شد؛ یکی برای مسیر ایلام تا چوار به طول ۱۷ کیلومتر با اعتبار حدود ۷۳۷ میلیارد تومان و دیگری برای مسیر اندیمشک تا ایلام به طول حدود ۳۰ کیلومتر که اجرای آن نیز به دلیل نبود اعتبار متوقف شد.»

شریفی‌راد می‌گوید عنوان پروژه در سازمان برنامه و بودجه به «اتصال ایلام به شبکه ریلی کشور از شمال و جنوب استان» تغییر یافت؛ یعنی اتصال از سمت اسلام‌آباد غرب و اندیمشک. با این حال، همه مشکلات به کمبود اعتبار محدود نبود. به گفته او، قرارداد مسیر اندیمشک فاقد مجوز ماده ۲۳ بود؛ مجوزی که اجرای پروژه را منوط به اخذ پیوست‌های زیست‌محیطی و پدافند غیرعامل می‌کند. به همین دلیل، قرارداد پیش از آغاز عملیات اجرایی لغو شد.

به نظر می‌رسد نبود مطالعات جامع، یکی دیگر از مشکلات اصلی این پروژه است و کمبود اعتبار در مرحله بعد قرار می‌گیرد. شریفی‌راد می‌گوید: «در سال‌های اخیر دوباره بر اجرای همان مسیر ۷۷ کیلومتری تمرکز شد، اما کمبود اعتبار همچنان مانع پیشرفت پروژه است. امسال ۲۵۰ میلیارد تومان اعتبار اختصاص یافته، در حالی که اجرای همین قطعه ۱۷ کیلومتری به ۷۳۷ میلیارد تومان نیاز دارد. طبیعی است که پیمانکار نیز متناسب با اعتبار موجود کار کند و پروژه پیشرفت قابل توجهی نداشته باشد.»

او یادآور می‌شود که در سفر رئیس‌جمهور به ایلام در خرداد ۱۴۰۴ نیز اعتباری برای این پروژه در نظر گرفته نشد.

شریفی‌راد تأکید می‌کند: «برای اجرای کامل پروژه ۷۷ کیلومتری راه‌آهن ایلام، چهار قرارداد و حدود ۱۰ هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز است.»

او همچنین اتصال ایلام به شبکه ریلی را راهکاری برای کاهش ترافیک جاده‌ای می‌داند و می‌گوید: «با اجرای این پروژه، بخش قابل توجهی از تردد جاده‌ای به شبکه ریلی منتقل می‌شود و بخشی از مشکلات ناشی از تصادفات، به‌ویژه در ایام اربعین و حتی روزهای عادی، کاهش می‌یابد.»

مرز مهران و تردد زائران اربعین

جغرافیای زاگرس، اجرای این پروژه را با چالش‌های فنی روبه‌رو کرده است. عبور مسیر از مناطق کوهستانی، نیاز به عملیات عمرانی سنگین، احداث ابنیه فنی و مدیریت هزینه‌های ساخت، اجرای پروژه را دشوارتر کرده است. نمایندگان استان ایلام بارها ضرورت اتصال استان به شبکه ریلی را با مسئولان وزارت راه و شرکت راه‌آهن مطرح کرده‌اند.

اسدالله چراغی، نماینده ایلام در مجلس شورای اسلامی، علت اصلی توسعه‌نیافتگی راه‌آهن ایلام را نبود مطالعات دقیق درباره مسیر کوهستانی می‌داند. او به «پیام ما» می‌گوید: «این پروژه زمانی به نتیجه می‌رسد که استان‌های همجوار نیز در آن مشارکت داشته باشند و منافع مشترک بررسی شود. در غیر این صورت، همان‌طور که طی بیش از یک دهه گذشته به نتیجه نرسیده، در آینده نیز پیشرفتی نخواهد داشت.»

به گفته چراغی، هم‌اندیشی استان‌های همجوار می‌تواند به انتخاب مسیر کم‌هزینه‌تر منجر شود.

او با اشاره به مرز مهران و تردد زائران اربعین ادامه می‌دهد: «بیشترین زائران اربعین از مرز مهران تردد می‌کنند. بنابراین استان‌های همجوار نیز در این موضوع ذی‌نفع هستند و باید درباره بهترین مسیر و کم‌هزینه‌ترین گزینه به جمع‌بندی برسند. در غیر این صورت، حتی نسل‌های آینده نیز رنگ راه‌آهن ایلام را نخواهند دید.»

چراغی همچنین معتقد است در مرحله بعد، این خط ریلی می‌تواند از مرز مهران به عراق متصل شود و مسیر ایمن‌تر و کوتاه‌تری برای زائران اربعین فراهم کند. او می‌گوید: «زائران می‌توانند با قطار از تهران به مهران و سپس از مهران به عراق سفر کنند. این خط حتی می‌تواند به زائران استان‌هایی مانند فارس، اصفهان، کرمان، بوشهر، سیستان و بلوچستان و یزد نیز خدمات ارائه دهد. تحقق این هدف نیازمند بازنگری در طرح راه‌آهن ایلام و همکاری استان‌های همجوار است. طرحی جامع و دقیق، امکان جذب اعتبار را نیز افزایش می‌دهد. راه‌آهن برای ایلام یک فرصت است.»

اهمیت راه‌آهن ایلام تنها به جابه‌جایی زائران اربعین محدود نمی‌شود. این استان ظرفیت‌های قابل توجهی در حوزه نفت و گاز، کشاورزی، گردشگری طبیعی و تجارت مرزی دارد و اتصال به شبکه ریلی می‌تواند حلقه ارتباطی این ظرفیت‌ها با بازار عراق باشد. با این حال، نبود راه‌آهن موجب شده بخش عمده حمل‌ونقل کالا همچنان بر دوش جاده‌ها باقی بماند.

از سوی دیگر، طولانی شدن اجرای پروژه‌های عمرانی همواره به افزایش هزینه‌ها منجر می‌شود و راه‌آهن ایلام نیز از این قاعده مستثنا نیست. هر سال تأخیر، هزینه اجرای پروژه را افزایش می‌دهد و فاصله میان برآورد اولیه و هزینه نهایی را بیشتر می‌کند.