افزایش جمعیت جوندگان شهری، به‌ویژه موش‌ها، آن‌گونه که معاون وزیر بهداشت در نامه‌ای به دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور گفته، در حال افزایش است و از نظر او تدوین راهکارهای اصولی برای مدیریت پسماند، با «قید فوریت»، می‌تواند جمعیت این جوندگان را کنترل کند.

نگرانی از طغیان بیماری‌های عفونی

به گفته «علیرضا رئیسی»، معاون وزیر بهداشت، این جانوران در شهرها و حاشیه‌های شهری، به‌عنوان مخازن و ناقلان بیماری‌های عفونی، ظرفیت بالایی برای انتقال ویروس‌ها، باکتری‌ها و انگل‌ها به انسان دارند و می‌توانند سلامت عمومی را با مخاطرات جدی مواجه کنند: «انتقال عوامل بیماری‌زا توسط جوندگان می‌تواند زمینه‌ساز بروز طغیان بیماری‌ها و افزایش فشار بر نظام سلامت شود.»

رئیسی همچنین در نامه خود، مدیریت صحیح پسماند را مهم‌ترین راهکار کنترل جمعیت جوندگان دانست و تصریح کرد: «انباشت غیرمجاز و جمع‌آوری نامنظم پسماند، زمینه ایجاد زیستگاه و تأمین منابع غذایی جوندگان را فراهم می‌کند و بدون اصلاح زیرساخت‌های مدیریت پسماند و بهسازی محیط، اقدامات مقطعی برای کنترل جمعیت این ناقلان اثربخش نخواهد بود.»

او بر استفاده از مخازن پسماند زیرزمینی یا دارای درپوش‌های غیرقابل نفوذ، افزایش دفعات جمع‌آوری زباله متناسب با تراکم جمعیت، رفع کانون‌های تجمع غیربهداشتی پسماند و آموزش عمومی شهروندان به‌عنوان محورهای اصلی مدیریت پسماند تأکید کرد و خواستار تدوین یا بازنگری پروتکل‌های نگهداری موقت پسماند شد و افزود: «با بهره‌گیری از تجهیزات ضدنفوذ و سامانه‌های بهینه جمع‌آوری پسماند، باید دسترسی جوندگان به منابع غذایی به حداقل برسد.»

فراتر از معضلات شهری

افزایش جوندگانی مانند موش‌ها در شهرها و حاشیه‌های شهری، شاید در نگاه نخست یک معضل شهری باشد، اما وقتی وزارت بهداشت، که تولیت سلامت کشور را بر عهده دارد، نسبت به طغیان بیماری‌های منتقله از این جانوران به شهروندان هشدار می‌دهد و از دانشگاه‌های علوم پزشکی می‌خواهد با قید فوریت برای کنترل جمعیت جوندگان وارد عمل شوند، دیگر نمی‌توان افزایش موش‌ها را صرفاً یک مسئله شهری یا خدماتی دانست. هشدار تازه معاون بهداشت وزارت بهداشت نشان می‌دهد که مدیریت ناکارآمد پسماند، علاوه بر پیامدهای زیست‌محیطی، اکنون به تهدیدی برای سلامت عمومی نیز تبدیل شده است.
اگرچه سال‌هاست شهرداری‌ها بر مدیریت اصولی پسماند تأکید دارند، اما با توجه به وضعیتی که وزارت بهداشت درباره آن هشدار داده است، به نظر می‌رسد مشکلات مربوط به پسماندهای شهری در کشور همچنان پابرجاست. به گفته یک کارشناس مدیریت پسماند، علاوه بر نقش شهرداری‌ها در مدیریت جمع‌آوری زباله‌ها، برخی شهروندان، به‌ویژه کسانی که اقدام به غذا دادن به حیوانات شهری می‌کنند، نیز در افزایش جمعیت جوندگان نقش دارند.

زباله‌های خانگی؛ منبع سرشار غذا برای جوندگان

«علیرضا عسگری»، کارشناس مدیریت پسماند، در گفت‌وگو با «پیام ما» با بیان اینکه یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش جمعیت جوندگان در شهرها، دسترسی آسان آنها به منابع غذایی است، گفت: «بخش قابل توجهی از این مسئله به نحوه مدیریت پسماند شهری بازمی‌گردد. زمان‌بندی جمع‌آوری زباله‌ها و همچنین میزان پایبندی شهروندان به این زمان‌بندی، نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش یا افزایش دسترسی جوندگان به مواد غذایی دارد. معمولاً از شهروندان خواسته می‌شود زباله‌های خود را در ساعات مشخصی، به‌ویژه در شب، بیرون از منزل قرار دهند و بسیاری از مردم نیز این موضوع را رعایت می‌کنند، اما برخی دیگر توجهی به این موضوع ندارند و مشکل از جایی آغاز می‌شود که زباله‌ها به‌جای قرار گرفتن در مخازن مناسب، در کنار مخازن یا روی زمین رها می‌شوند.»
او افزود: «پسماندهای غذایی زمانی که در کنار مخازن یا روی زمین باقی می‌مانند، به‌راحتی در دسترس حیواناتی مانند موش قرار می‌گیرند. مخازن موجود نیز در بسیاری از موارد به‌گونه‌ای نیستند که مانع دسترسی جوندگان شوند. علاوه بر این، بخشی از پسماندها به دلیل سرریز شدن مخازن یا فعالیت زباله‌گردها در اطراف مخازن پراکنده می‌شود و همین موضوع، محیط مناسبی برای تغذیه این حیوانات ایجاد می‌کند.»

به گفته او، هر موجود زنده‌ای برای ادامه حیات به سه عامل اساسی یعنی غذا، آب و پناهگاه نیاز دارد: «متأسفانه هر سه عامل در بسیاری از محیط‌های شهری برای جوندگان فراهم است؛ بنابراین تا زمانی که این شرایط تغییر نکند، کنترل جمعیت آنها نیز دشوار خواهد بود.»

عسگری با اشاره به تجربه کشورهای دیگر در مدیریت پسماند اظهار کرد: «در بسیاری از کشورها از مخازن دربسته یا سیستم‌های مکانیزه‌ای استفاده می‌شود که امکان دسترسی حیوانات به زباله را به حداقل می‌رساند، اما برای اجرای چنین راهکارهایی باید شرایط و حجم تولید پسماند در کشور نیز در نظر گرفته شود. بر اساس آمارهای موجود، روزانه حدود ۵۰ هزار تن پسماند در کشور تولید می‌شود و این حجم عظیم، مدیریت بسیار گسترده و پیچیده‌ای را می‌طلبد. سرانه تولید پسماند برای هر ایرانی به‌طور متوسط حدود ۷۰۰ گرم در روز است. البته این عدد یک میانگین کشوری است و در شهرهای بزرگ، به‌ویژه کلان‌شهرها، میزان تولید زباله از این رقم نیز بیشتر است. برای نمونه، در شهر تهران سرانه تولید پسماند به حدود ۸۷۰ گرم در روز برای هر نفر می‌رسد که رقم قابل توجهی است.»

به گفته او، این میزان تولید پسماند نه‌تنها از بسیاری از کشورهای در حال توسعه بیشتر است، بلکه فشار زیادی بر سیستم جمع‌آوری، حمل، پردازش و دفع پسماند وارد می‌کند.

تفکیک از مبدأ، ضعف همیشگی

عسگری با بیان اینکه بخش مهمی از مشکلات مدیریت پسماند در ایران به نبود تفکیک از مبدأ بازمی‌گردد، گفت: «در شرایط استاندارد، پسماندهای شهری باید از همان محل تولید، یعنی در منازل، ادارات و مراکز تجاری، به دو بخش خشک و تر تفکیک شوند تا هر یک وارد چرخه مناسب بازیافت یا پردازش شوند، اما در عمل این اتفاق به شکل مؤثر رخ نمی‌دهد و تقریباً همه انواع پسماند با یکدیگر مخلوط می‌شوند.»

او با بیان اینکه حدود ۷۰ درصد پسماندهای شهری را پسماند تر تشکیل می‌دهد، گفت: «این بخش از زباله‌ها عمدتاً شامل مواد غذایی و مواد آلی است که قابلیت بالایی برای تبدیل شدن به کمپوست یا استفاده در واحدهای هاضم بی‌هوازی و تولید انرژی دارند، اما زمانی که این پسماندها با انواع دیگر زباله مخلوط می‌شوند، امکان بهره‌برداری مناسب از آنها تا حد زیادی از بین می‌رود.»

این کارشناس مدیریت پسماند افزود: «در وضعیت فعلی، آنچه بیش از همه مورد توجه قرار می‌گیرد، جداسازی اجزای دارای ارزش اقتصادی مانند پلاستیک، فلز، شیشه و کاغذ است؛ زیرا این مواد قابلیت فروش دارند. در مقابل، پسماند تر که بخش عمده زباله‌های شهری را تشکیل می‌دهد، به دلیل آلودگی و اختلاط با سایر زباله‌ها عملاً از چرخه استفاده مفید خارج شده و در نهایت راهی مراکز دفن می‌شود. این در حالی است که اگر تفکیک از مبدأ به‌درستی انجام شود، می‌توان بخش بزرگی از این پسماندها را به کود آلی یا انرژی تبدیل کرد و از دفن آنها جلوگیری کرد.»

به گفته او، مخلوط بودن پسماندها، علاوه بر ایجاد مشکلات زیست‌محیطی، به‌طور مستقیم بر افزایش جمعیت جوندگان نیز اثر می‌گذارد: «زیرا حجم زیادی از مواد غذایی در میان زباله‌های مخلوط باقی می‌ماند و به‌راحتی در اختیار موش‌ها و سایر جانوران قرار می‌گیرد. به همین دلیل، هرگونه برنامه برای کنترل جمعیت جوندگان باید همزمان با اصلاح نظام مدیریت پسماند اجرا شود و صرفاً استفاده از روش‌های مبارزه با جوندگان نمی‌تواند راهکار پایداری باشد.»

مشارکت مردمی؛ حلقه مفقوده مدیریت پسماند

این کارشناس در ادامه به نقش زباله‌گردها در چرخه مدیریت پسماند نیز اشاره کرد و گفت: «بخشی از به‌هم‌ریختگی اطراف مخازن ناشی از فعالیت افرادی است که برای جداسازی اقلام قابل فروش، کیسه‌های زباله را پاره می‌کنند. در چنین شرایطی، مواد غذایی نیز از داخل کیسه‌ها خارج شده و در محیط پراکنده می‌شود و همین موضوع دسترسی جوندگان به غذا را آسان‌تر می‌کند. هرچند ریشه اصلی این مسئله، نبود یک نظام جامع و کارآمد برای تفکیک پسماند از مبدأ است.»

عسگری با تأکید بر اینکه مشارکت مردم مهم‌ترین حلقه مفقوده مدیریت پسماند در کشور است، اظهار کرد: «بدون همکاری شهروندان، هیچ برنامه‌ای برای اصلاح وضعیت موجود به نتیجه نخواهد رسید. باید سازوکارهایی طراحی شود که مردم برای تفکیک زباله از مبدأ انگیزه پیدا کنند. این انگیزه می‌تواند از طریق مشوق‌های اقتصادی، خدمات شهری یا سایر روش‌های تشویقی ایجاد شود تا شهروندان به‌صورت داوطلبانه در این فرآیند مشارکت کنند.»

او با اشاره به تجربه کشورهای موفق در این حوزه گفت: «در بسیاری از کشورها، مشارکت مردم اساس مدیریت پسماند است. شهروندان زباله‌های خود را از همان ابتدا تفکیک می‌کنند و همین موضوع باعث می‌شود هزینه‌های جمع‌آوری و پردازش کاهش یابد، کیفیت بازیافت افزایش پیدا کند و حجم زباله‌های دفنی به شکل قابل توجهی کمتر شود. علاوه بر این، با حذف پسماندهای غذایی از فضای شهری، یکی از مهم‌ترین منابع تغذیه جوندگان نیز از بین می‌رود.»

عسگری یادآور شد: «کنترل جمعیت جوندگان صرفاً با سم‌پاشی یا اقدامات مقطعی امکان‌پذیر نیست و تا زمانی که مدیریت پسماند اصلاح نشود، منابع غذایی این حیوانات همچنان در سطح شهر وجود خواهد داشت. اصلاح الگوی جمع‌آوری زباله، توسعه مخازن استاندارد، اجرای واقعی تفکیک پسماند از مبدأ و جلب مشارکت شهروندان، چهار رکن اساسی برای کاهش هم‌زمان مشکلات مدیریت پسماند و کنترل پایدار جمعیت جوندگان در شهرها به شمار می‌روند.»