هر بحرانی می‌تواند اثرات روانی بسیار عمیقی مانند «سندروم اختلال استرس پس از حادثه» (PTSD) را بر شهروندان جامعه وارد کند، این اختلال از طریق تجربه یا مشاهده یک رویداد آسیب‌زا مانند جنگ، بلایای طبیعی و حوادث دیگر ایجاد می‌شود.

از خرداد سال گذشته و حمله اسرائیل به ایران که دوازده روز به طول انجامید، وقایع دی‌ماه و شروع دوباره جنگ با حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در اسفندماه که به جنگ چهل‌روزه معروف شد، جامعه ایران سه بحران بزرگ را پشت سر گذاشت.

اگرچه سرنوشت بحران سوم همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد و وضعیت پایان جنگ و دائمی بودن آتش‌بس و یا لغو آن مشخص نیست؛ بااین‌حال به گفته «ابراهیم غفاری»، مدیرکل دفتر امور مشاوره و روان‌شناختی سازمان بهزیستی کشور پیش‌بینی و برآوردهای سازمان بهزیستی این است که پس از جنگ چهل‌روزه بیش از ۲۰ درصد افراد ممکن است دچار اختلال اضطراب پس از جنگ شوند: «همچنین برآورد ما این است که حدود ۵۰ درصد افرادی که دچار آسیب شده‌اند برای دریافت خدمات به سازمان مراجعه کنند یا درخواست خدمت داشته باشند.»

به گفته مقامات وزارت بهداشت و در پی غربالگری ۳۴۰ هزار نفر از در سطح کشور و ۱۶ هزار نفر در استان هرمزگان، بین ۱۰ تا ۱۵ درصد افراد مناطق تحت‌تأثیر جنگ علائم حاد استرس را تجربه کرده‌اند. «محمدرضا شال‌بافان»، مدیرکل دفتر سلامت روان و پیشگیری از اعتیاد وزارت بهداشت در اردیبهشت‌ماه با اعلام این آمار می‌گوید: «این وضعیت در صورت عدم مداخله به‌موقع می‌تواند به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) تبدیل شود.»

شال‌بافان تأکید می‌کند: «در جمعیت‌های آسیب‌دیده از بحران‌ها، به‌ویژه افرادی که خسارت‌های شدیدتری مانند ازدست‌دادن خانه یا دارایی را تجربه کرده‌اند، در برخی مطالعات میزان بروز این اختلال حتی تا ۳۰ تا ۴۰درصد نیز گزارش شده است. ازاین‌رو، اجرای سریع مداخلات و استمرار خدمات سلامت روان نقش تعیین‌کننده‌ای در پیشگیری از مزمن شدن مشکلات روانی دارد. هدف اصلی این مجموعه اقدامات، ارتقای دسترسی مردم به خدمات سلامت روان، کاهش انگ اجتماعی و پیشگیری از گسترش آسیب‌های روانی در مناطق بحران‌زده است.»

بحران پشت سر گذاشته می‌شود؟

برخلاف جنگ دوازده‌روزه که مناطق معدودی درگیر حملات هوایی اسرائیل شدند، در جنگ چهل‌روزه جنگ گسترش بیشتری داشت و بسیاری از شهرهای ایران مورد تجاوز هواپیماهای اسرائیلی و آمریکایی قرار گرفت. بر همین اساس انتظار افزایش افرادی که دچار اختلال استرس پس از حادثه می‌شوند وجود دارد، بااین‌حال به گفته متخصصان سلامت روان بیشتر افراد جامعه دچار اختلال جدی نشده و شرایط را پشت سر بگذارند.

«وحید شریعت»، رئیس انجمن روان‌پزشکی ایران در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره تجربه اختلال استرس پس از حادثه در شهروندان ایرانی می‌گوید: «با وجود تجربه فشارهای روانی ناشی از بحران‌ها، خوشبختانه اکثر افراد دچار اختلالات جدی ناشی از استرس نمی‌شوند و معمولاً می‌توانند این شرایط را پشت سر بگذارند. بااین‌حال، درصدی از افراد ممکن است علائمی از این فشارها را برای مدتی با خود داشته باشند یا درگیر اختلالاتی مانند اضطراب، افسردگی و دیگر مشکلات روانی شوند.»

به گفته این روان‌پزشک وضعیت کسانی که به طور مستقیم در معرض آسیب‌های ناشی از جنگ قرار گرفته‌اند متفاوت است: «افرادی که محل سکونتشان هدف حمله قرار گرفته یا خود و اطرافیانشان آسیب‌دیده‌اند و یا به‌صورت مستقیم مشاهده‌گر صحنه‌های جنگ بوده‌اند، بیش از دیگران در معرض اختلال استرس پس از سانحه قرار دارند. برآوردها نشان می‌دهد احتمال ابتلا به این اختلال در این افراد حتی به حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد می‌رسد. البته خوشبختانه تعداد افرادی که مستقیماً چنین آسیب‌هایی را تجربه کرده‌اند، نسبت به کل جامعه محدودتر است.»

توالی بحران‌ها و انباشت استرس

در حال حاضر بسیاری از افراد دچار سردرگمی، بی‌خوابی و علائم جسمی ناشی از فشارهای عصبی شده‌اند. برخی حتی با دردها و مشکلات جسمانی به پزشک مراجعه می‌کنند و به آن‌ها گفته می‌شود منشأ این مشکلات، استرس و فشار روانی است.

شریعت با اشاره به تجربه سه بحران بزرگ در یک سال اخیر دررابطه‌با وضعیت روانی کنونی جامعه توضیح می‌دهد: «استرس‌هایی که به صورت تجمعی و پشت‌سرهم بر افراد وارد می‌شوند، معمولاً به‌سادگی از بین نمی‌روند. وقتی بحران‌ها یکی پس از دیگری رخ می‌دهند، اثرات آن‌ها روی فرد انباشته می‌شود. ممکن است در دوره‌هایی که فشارها کمتر می‌شود، علائم اندکی فروکش کند، اما با وقوع بحران بعدی، دوباره شدت می‌گیرد و حتی سطح آن از قبل هم بالاتر می‌رود. به همین دلیل، پس از عبور از چند موج بحران، سطح پایه اضطراب و اختلالات روانی در جامعه به شکل محسوسی افزایش پیدا می‌کند و این وضعیت به‌خودی‌خود کاهش نخواهد یافت.»

افزایش ناامیدی

عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران تأکید می‌کند: «برای کاهش این فشارها، نیاز به اقدامات جدی در سطح کلان وجود دارد و مسئولیت اصلی در این زمینه تنها بر دوش نظام درمانی نیست. آنچه بیش از هر چیز به افزایش تاب‌آوری مردم کمک می‌کند، وجود امید و چشم‌انداز مثبت نسبت به آینده است. اگر از مردم پرسیده شود که آیا تصور می‌کنند سال آینده شرایط بهتر خواهد شد یا بدتر، پاسخ آن‌ها می‌تواند میزان امید اجتماعی را نشان دهد. این در حالی است که متأسفانه در سال‌های اخیر احساس ناامیدی در جامعه افزایش یافته است.»

شریعت دررابطه‌با مسئولیت نهادهایی مانند وزارت بهداشت، بهزیستی و هلال‌احمر دررابطه‌با بهبود سلامت روان جامعه می‌گوید: «تنها بخش محدودی از عوامل مؤثر بر سلامت روان در اختیار این نهادهاست و بخش عمده ماجرا به حوزه‌هایی مربوط می‌شود که تعیین‌کننده وضعیت معیشت، امنیت و نیازهای اولیه مردم هستند. مسائلی مانند امنیت شغلی، امکان تأمین مسکن و داشتن حداقل‌های معیشتی، تأثیر بسیار بیشتری بر سلامت روان جامعه دارند. در کنار این موارد، مداخلات روان‌شناختی فردی و گروهی نیز می‌توانند مؤثر باشند، اما نقش آن‌ها در مقایسه با عوامل بنیادین اقتصادی و اجتماعی محدودتر است.»

تبعات خوددرمانی روانی

شرایط کنونی سلامت روان افراد، بسیاری را به خوددرمانی و مصرف داروهای آرام‌بخش، ضد استرس و دیگر داروهای مرتبط با اعصاب و روان سوق داده است، این در حالی است که در روزهای گذشته انجمن داروسازان ایران از کمبود داروهای حوزه اعصاب خبر داده بود.

شریعت گرایش به خوددرمانی و مصرف بی‌رویه داروهای اعصاب و روان را خطرناک می‌داند و تأکید می‌کند که این موضوع می‌تواند تبعات جدی به همراه داشته باشد: «زمانی که دارو بدون ارزیابی تخصصی و به شکل گسترده مصرف شود، احتمال بروز عوارض جانبی افزایش پیدا می‌کند و حتی ممکن است برای برخی افراد که زمینه اختلالات خاصی دارند، شرایط را بدتر کند.»

او می‌افزاید: «داروهای روان‌پزشکی باید به شکل دقیق و انتخابی تجویز شوند و مصرف خودسرانه آن‌ها می‌تواند آسیب‌زا باشد. در برخی افراد، مصرف نادرست این داروها نه‌تنها کمکی به بهبود وضعیت نمی‌کند، بلکه ممکن است باعث تشدید علائم و بروز مشکلات تازه شود.»