سلامت دهان و دندان ایرانی‌ها همچنان در وضعیت نامناسبی قرار دارد، این وضعیت با پوشش نامناسب خدمات دندانپزشکی از سوی بیمه‌های پایه و تکمیلی از یک سو و گران‌شدن مواد و تجهیزات مورداستفاده در این خدمات در شرایط اقتصادی کنونی وضعیت نگران‌کننده‌تری را ترسیم می‌کند.

بر اساس آمارهای وزارت بهداشت، شاخص پوسیدگی دندان که شامل دندان‌های کشیده، پرشده و پوسیده است، در میان افراد ۳۵ تا ۴۵ساله ۱۳ است. از سوی دیگر کودکان ایرانی در بدو ورود به مدرسه به طور متوسط ۶ دندان‌شیری پوسیده دارند و در ۱۲ سالگی نیز حدود ۲ دندان دائمی دچار پوسیدگی است که به گفته مقامات این وزارت‌خانه، این آمار در مقایسه با کشورهای توسعه‌یافته نامطلوب است. از سوی دیگر، به «زهرا قربانی»، رئیس اداره سلامت دهان و دندان وزارت بهداشت، اخیراً گفته است که سالمندان ایرانی نیز از نظر شاخص بی‌دندانی وضعیت مطلوبی ندارند. او در مهرماه سال گذشته هم اعلام کرد که نیمی از سالمندان ایرانی کاملاً بی‌دندان هستند، این مسئله تأثیر بسیار منفی بر کیفیت زندگی، طول عمر و انتخاب‌های غذایی روزمره آن‌ها دارد.

این آمارها نشان می‌دهد، شاخص‌های پوسیدگی دندان در میان تمامی گروه‌های سنی اگرچه مختلف است، اما در مقایسه با بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته بسیار نامطلوب و حتی نگران‌کننده است. شاخص پوسیدگی دندان، یکی از مهم‌ترین معیارها برای سنجش وضعیت سلامت عمومی جامعه است؛ این شاخص نه‌تنها میزان پوسیدگی دندان‌ها، بلکه وضعیت دسترسی مردم به خدمات درمانی، شرایط اقتصادی و میزان موفقیت برنامه‌های پیشگیرانه را نیز نشان می‌دهد.

مهم‌ترین شاخص مورداستفاده در جهان و ایران، شاخص «DMFT» است که از مجموع تعداد دندان‌های پوسیده، ازدست‌رفته و ترمیم‌شده به دست می‌آید. بر اساس این شاخص، هرچه عدد نهایی بالاتر باشد، نشان‌دهنده بار بیشتر بیماری‌های دهان و دندان در جامعه است. کارشناسان بر این اعتقاد هستند که افزایش تعداد دندان‌های کشیده شده می‌تواند نشانه مراجعه دیرهنگام بیماران یا ناتوانی مالی خانواده‌ها در پرداخت هزینه درمان‌های دندانپزشکی باشد؛ درحالی‌که بالابودن تعداد دندان‌های ترمیم‌شده معمولاً نشان‌دهنده دسترسی بهتر به خدمات درمانی است.

دندان و اضافه‌وزن

جدیدترین مطالعات نشان می‌دهد ازدست‌دادن دندان‌ها به‌صورت مستقیم با اضافه‌وزن که خود عامل بسیاری از بیماری‌های غیرواگیر است در ارتباط است. به گزارش مهر، محققان اخیراً گزارش داده‌اند که افزایش وزن به طور قابل‌توجهی با داشتن دندان‌های کمتر یا ازدست‌دادن استخوان و لثه‌هایی که از دندان‌ها پشتیبانی می‌کنند، مرتبط است: «ازدست‌دادن دندان بر توانایی جویدن فرد تأثیر می‌گذارد که می‌تواند انتخاب‌های غذایی سالم آنها را محدود کند.»

«آنا بسیل گیگلیو»، رئیس «آکادمی پریودنتولوژی آمریکا»، دراین‌رابطه گفت: «حفظ سلامت دندان‌ها و لثه‌ها از تغذیه بهتر، عادات خوب و بهبود کیفیت زندگی در مراحل بعدی زندگی پشتیبانی می‌کند.»

به گفته محققان این مطالعه، ازدست‌دادن دندان می‌تواند باعث شود افراد از غذاهای سالم سرشار از فیبر مانند میوه‌ها و سبزی‌ها دوری کنند و به‌جای آن غذاهای نرم‌تر و حاوی کالری بیشتر مصرف کنند. از سوی دیگر دندان‌های آسیاب که هنگام جویدن به هم ساییده می‌شوند، نقش کلیدی در کاهش وزن دارند: افرادی که دندان‌های آسیاب خود را ازدست‌داده‌اند، ۱۷ درصد بیشتر در معرض خطر افزایش وزن قرار دارند.

طرح‌های ناموفق

آمار و ارقام در مورد وضعیت سلامت دهان و دندان در میان ایرانیان به‌ویژه در میان کودکان در حالی است که طی سال‌های گذشته وزارت بهداشت برنامه‌هایی مانند «وارنیش فلوراید تراپی» را در میان کودکان ایرانی به‌ویژه دانش‌آموزان به اجرا گذاشت، اقدامی که می‌توانست بنیان دندان‌های سالم را برای سال‌های آتی زندگی هر فرد ایرانی به اجرا بگذارد. بااین‌حال به نظر می‌رسد که این طرح نیز نتوانسته است به موفقیت چندانی دست پیدا کند. مسئله‌ای که به گفته یک فعال صنفی و علمی جامعه دندانپزشکی ایران نیازمند پاسخ وزارت بهداشت است.

«بهزاد فرخ‌زاد»، رئیس انجمن دندان‌پزشکان ایران، در گفت‌وگو با «پیام ما»، با اشاره به وضعیت سلامت دهان و دندان در کشور، گفت: «سال‌هاست تلاش می‌شود وضعیت سلامت دهان و دندان بهبود پیدا کند، اما اینکه چرا همچنان شرایط به این شکل است، موضوعی است که وزارت بهداشت باید پاسخگوی آن باشد؛ چرا که پیشگیری و بهداشت جزو وظایف حاکمیت است.»

او با تأکید بر اینکه اقدامات درمانی به‌تنهایی نمی‌تواند معجزه کند، افزود: «فلورایدتراپی زمانی مؤثر است که استانداردها به‌درستی رعایت شود، مراکز مجری تحت نظارت باشند و پیگیری‌های لازم و چکاپ‌های مرتب انجام گیرد. علاوه بر این، آموزش خانواده‌ها و کودکان نیز اهمیت زیادی دارد.»

فرخ‌زاد با انتقاد از نبود آموزش سلامت در مدارس گفت: «امروز کودکان به طور مداوم شکلات، چیپس، پفک، بستنی، نوشیدنی‌های شیرین و آب‌میوه‌های مصنوعی مصرف می‌کنند. در چنین شرایطی نمی‌توان تنها با چند اقدام درمانی انتظار بهبود سلامت دهان و دندان را داشت. اصل موضوع تغذیه سالم است.»

او ادامه داد: «باید ابتدا تغذیه صحیح به مردم آموزش داده شود و بعد امکان دسترسی به آن نیز فراهم باشد. بسیاری از خانواده‌ها حتی توان تأمین روزانه شیر و لبنیات کافی برای کودکان خود را ندارند و این موضوع مستقیماً بر سلامت دندان و استخوان در سن رشد تأثیر می‌گذارد.»

سلامت دهان و دندان اولویت آخر مردم است

این دندانپزشک همچنین با بیان اینکه کسی نمی‌تواند ادعا کند که دسترسی به خدمات دندان‌پزشکی در ایران فراهم نیست، دلیل وضعیت کنونی سلامت دهان و دندان را پایین‌بودن فرهنگ سلامت از یک سو و مشکلات اقتصادی دانست و گفت: «بسیاری از مردم درمان را به تعویق می‌اندازند؛ نه به دلیل نبود دسترسی، بلکه به دلیل مشکلات اقتصادی و کم‌اهمیت بودن سلامت در اولویت زندگی روزمره، در ایران معمولاً افراد تا زمانی که دندان‌درد شدید نداشته باشند به دندانپزشک مراجعه نمی‌کنند و همین مسئله باعث می‌شود کار به جایی برسد که تنها راه، کشیدن دندان باشد.»

فرخ‌زاد همچنین با اشاره به کاهش مراجعات مردم به مطب‌ها و کلینیک‌های دندانپزشکی در سال‌های اخیر گفت: «وضعیت اقتصادی کشور باعث شده سلامت دهان و دندان به‌تدریج از سبد خانوار حذف شود. تورم بالا و کاهش قدرت خرید مردم باعث شده بسیاری از خانواده‌ها درمان‌های دندانپزشکی را به تعویق بیندازند یا به طور کامل کنار بگذارند.»

پوشش ناقص بیمه‌ها

او با بیان اینکه حدود ۱۸ خدمات پایه دندانپزشکی تحت پوشش بیمه‌های پایه است، گفت: «اکنون تنها برخی خدمات اولیه تحت پوشش قرار دارند. البته همین خدمات اولیه هم اگر به‌موقع استفاده شوند می‌توانند از آسیب‌های جدی‌تر جلوگیری کنند، اما مشکل اینجاست که فرهنگ مراجعه پیشگیرانه در جامعه ضعیف است.»

به گفته رئیس انجمن دندان‌پزشکان ایران، پوشش بیمه‌ها و تعرفه خدمات با واقعیت تورم همخوانی ندارد: «بیمه‌ها ارقام محدودی را پرداخت می‌کنند که پاسخگوی هزینه‌های واقعی درمان نیست.»

فرخزاد با انتقاد از کم‌توجهی نظام آموزشی به موضوع سلامت گفت: «اگر آموزش سلامت جسم و روان از دوران کودکی در مدارس جدی گرفته شود، بسیاری از مشکلات آینده کاهش پیدا می‌کند. کودکان باید از همان ابتدا با اهمیت سلامت اعضای بدن، تغذیه سالم و مراقبت‌های پیشگیرانه آشنا شوند.»