وقتی از مستندنگاری آثار تاریخی صحبت می‌کنیم، منظور چه فرایندی است؟

منظور از مستندنگاری می‌تواند ثبت دقیق، علمی و قابل‌استناد طیف وسیعی از اطلاعات از جمله اطلاعات تصویری، نوشتاری، نقشه و طراحی مربوط به یک اثر تاریخی باشد. این اطلاعات می‌تواند نشان‌دهنده مشخصات فنی و ظاهری، هویت تاریخی و وضع موجود اثر – به لحاظ آسیب‌ها و یا تغییرات به وجود آمده در آن – باشد. علاوه بر این داده‌های آزمایشگاهی هم می‌تواند بخشی از مستندات یک اثر محسوب شود که در پرونده آن ثبت یا مستندنگاری می‌شود
این اطلاعات یا مستندات بسته به هدف تهیه آنها، کاربردهای مختلفی دارند؛ از کپی یا نسخه پشتیبان از اثر تا تهیه پرونده‌های ثبتی شناسنامه‌های فنی و اطلس‌ها؛ از پایش آسیب‌های وارده بر آثار، تا بررسی شرایط محیطی آثار و محل نمونه‌برداری از یک اثر برای مطالعات آزمایشگاهی که به اشکال مختلف صورت می‌گیرد. این مستندات در حفاظت و مرمت آثار، تشخیص اصل از بدل، نمایش‌های مجازی و پژوهش بدون تماس مستقیم با اثر و واردآمدن آسیب احتمالی به آن، نقش مهمی دارند. همچنین می‌توانند در پیگیری حقوقی سرقت آثار هم کاربرد داشته باشند؛ بنابراین بر اساس هر یک از اهداف فوق شیوه مستندنگاری یا ثبت اطلاعات مطابق استانداردهای خاص خود تعیین و اجرا می‌شود.

تهیه عکس و فیلم در مستندنگاری کفایت می‌کند؟ در یک مستندنگاری استاندارد چه اطلاعاتی باید از اثر ثبت شود؟

تهیه عکس و فیلم می‌تواند نوعی مستندنگاری یا بخشی از آن محسوب شود، اما همیشه کافی نیست. همان‌طور که اشاره شد بسته به نوع آثار و هدف از مستندنگاری، داده‌ها و اطلاعات مختلفی را می‌توان ثبت و ضبط کرد. اساساً اطلاعات مربوط به آثار را می‌توان به چند دسته تقسیم کرد: «اطلاعات هویتی؛ مثل نام اثر، کد/شماره ثبت (ملی/جهانی)، مالکیت و متولی، محدوده و حریم، موقعیت دقیق (مختصات و آدرس) اطلاعات تاریخی و فنی؛ مثل قدمت و کاربری آن، شکل و فرم، جنس و تکنیک ساخت، اجزا و الحاقات. تاریخچه مداخلات در اثر و اقدامات حفاظتی و مرمتی، جابه‌جایی‌های صورت‌گرفته و غیره. اطلاعات تصویری شامل: طراحی مقاطع و نماها، عکس و فیلم عمومی و عکس از جزئیات آثار، مدل سه‌بعدی/ابرنقاط یا فتوگرامتری، نقشه‌های آسیب‌نگاری (ترک، نم، شوره، جداشدگی، عوامل بیولوژیک، تخریب انسانی و غیره) و در نهایت اطلاعات محیطی آثار که شامل شرایط دما، رطوبت نسبی، نور و آلاینده‌ها و آفات است.

مستندنگاری در دنیای امروز چقدر به فناوری‌هایی مثل اسکن سه‌بعدی، فتوگرامتری و GIS متکی است؟

مستندنگاری به فناوری متکی نیست، اما فناوری کمک زیادی به آن می‌کند. به عبارتی می‌توان گفت «روش» مهم‌تر از «ابزار» است: گاهی یک برداشت دستی دقیق + عکاسی کالیبره‌شده کافی است؛ گاهی بدون تصویر سه‌بعدی عملاً نمی‌توان به هدف موردنظر رسید. امروزه مستندنگاری از روش‌های سنتی مثل برداشت‌ها یا رولوه دستی به‌طرف مستندنگاری‌های دیجیتال و هوشمند حرکت کرده است.

استفاده از فناوری‌هایی مثل GIS که برای مدیریت مکانی داده‌ها استفاده می‌شود در تهیه موقعیت محوطه‌های تاریخی، نقشه‌های خطر برای آثار باتوجه‌به موقعیت آنها نسبت به محل‌های پرمخاطره به‌منظور برنامه‌ریزی‌های حفاظتی آثار و همچنین تعیین مسیرهای گردشگری نقش مهمی دارد.

باتوجه‌به تهدیدهای گسترده میراث‌فرهنگی از جمله تهدیدهای طبیعی و انسانی مثل زلزله، آتش‌سوزی و جنگ و غیره فناوری‌های نوین مثل دیجیتالی‌سازی سه‌بعدی و فتوگرامتری ابزارهای مؤثری برای مستندسازی، حفاظت و بازسازی آثار در معرض خطر فراهم آورده‌اند. این ابزارها با ایجاد مدل‌های دقیق و تصاویر چندگانه، امکان بازسازی مجازی یا فیزیکی آثار آسیب‌دیده یا نابودشده را فراهم می‌کنند. شاهد آن را هم می‌توان بازسازی کلیسای نوتردام پاریس دانست که با استفاده از مستندنگاری دقیق آن (دوقلوی دیجیتال اثر) که سال‌ها پیش از حادثه آتش‌سوزی انجام شده بود، کمک کرد بازسازی آن به طور کامل انجام شود. علاوه بر این امروزه هوش مصنوعی افق‌های تازه‌ای برای نجات‌بخشی و حفاظت از این سرمایه‌های فرهنگی گشوده است. پایش خودکار سایت‌های تاریخی و شناسایی تخریب یا حفاری غیرقانونی در مناطق غیرقابل‌دسترس یا پر مخاطره با این فناوری امکان‌پذیر شده. همچنین این فناوری امکان تحلیل دقیق تصاویر آثار، شناسایی آسیب‌ها، پیش‌بینی روند تخریب و حتی بازسازی دیجیتال سه‌بعدی اماکن تاریخی را فراهم می‌آورد.

موزۀ «رایکس» آمستردام از هوش مصنوعی برای بازسازی و مرمت دیجیتال آثار خود استفاده کرده است. برای نمونه، نقاشی مشهور رامبراند «گشت شبانه» با کمک داده‌ها و اسناد تاریخی بازسازی دیجیتال شد. بخش‌هایی از نقاشی که در قرن هجدهم آسیب‌دیده بودند، با الگوریتم‌های هوش مصنوعی و بر اساس سبک خاص رامبراند خلق شدند.

ایران در این زمینه چه امکاناتی دارد؟

ایران در زمینه استفاده از فناوری‌های نوین برای مستندنگاری در سال‌های اخیر پیشرفت‌های خوبی داشته و از نظر وجود نیروی متخصص و تجربه‌های موردی ظرفیت قابل‌توجهی در کشور دارد و پروژه‌های خیلی خوبی هم اجرا شده است. انجام فتوگرامتری بناهای تاریخی همچون برخی از بناهای موجود در کاخ گلستان و بسیاری از محوطه‌ها و آثار صخره‌ای مثل «طاق‌بستان» و «بیستون» از جمله این اقدامات هستند.

اگر مستندنگاری به‌صورت ناقص یا غیراستاندارد انجام شود، چه تبعاتی به دنبال خواهد داشت؟

نبود دقت لازم یا ضعف در انجام مستندنگاری آثار منجر به ثبت اطلاعات غلط می‌شود که از تبعات آن می‌توان به تصمیم‌گیری نادرست در انجام اقدامات اجرایی مرمت و آسیب‌های جبران‌ناپذیر اشاره کرد. هرگونه مداخله در اثر باید قبل و بعد از آن مستند شود. خطا در این امر قابلیت پایش و ارزیابی‌های لازم را توأم با خطای دوچندان می‌کند و به عبارتی امکان بررسی و ارزیابی دقیق آن را از بین می‌برد. از سوی دیگر مستندنگاری غیراستاندارد و ناقص به هنگام بازسازی آسیب‌های جدی وارد بر آثار ناشی از مثلاً جنگ باعث برداشت غلط، ازبین‌رفتن جزئیات و حتی منجر به تحریف تاریخ شود. علاوه بر این گاهی ضعف در مستندات آثار امکان پیگردهای قانونی در شرایط سرقت مثلاً پس از شرایط بحران جنگ و یا تعرض به آثار، توسط مسئولین را با مشکلات و ضعف‌های حقوقی مواجه می‌کند.

یکی از آفات میراث‌فرهنگی و آثار تاریخی ما به‌ویژه در سال‌های اخیر مسئله مرمت‌های بحث‌برانگیز بوده، به نظر شما می‌توان گفت بخشی از این مرمت‌ها نتیجه نبود مستندات دقیق است؟ اصولاً نقش مستندنگاری در مرمت چقدر مهم است؟

یکی از چالش‌ها و مشکلات اساسی در امر مرمت گاه در دسترس نبود و یا فقدان اطلاعات گذشته آثار است که وضعیت اولیه آنها پیش از مداخله ثبت یا مستند نشده و یا گزارشی از جزئیات اقدامات انجام شده وجود ندارد؛ بنابراین امکان شناخت درست از آثار، مبنایی برای مقایسه، ارزیابی، و پایش و نحوه ادامه کار وجود ندارد. به‌عبارت‌دیگر اقدامات حفاظت و مرمت شکل سلیقه‌ای و با حدس و گمان صورت می‌گیرد که اساساً موردقبول نیست.

به نظر شما مهم‌ترین ضعف ایران در حوزه مستندنگاری آثار تاریخی چیست؟

یکی از ضعف‌های بزرگ در حوزه مستندنگاری در کشور نبود دستورالعمل‌ها یا پروتکل‌های لازم برای تهیه اطلاعات کامل و ایجاد وحدت رویه در این کار است. مثلاً سطح دقت، فرمت و ساختار اطلاعات ثبت شده برای هر نوع یا گروه از آثار؛ یا اهداف موردنظر، از جمله نکاتی است که باید تعریف شوند. همین ضعف باعث می‌شود اطلاعات و داده‌های ثبت شده در سطح کلان قابل‌مقایسه و پردازش لازم در سطوح مدیریتی یا پژوهشی و اجرایی نباشند.
در بعضی موارد هم متأسفانه کوتاهی یا بی‌توجهی به تهیه نسخه‌های پشتیبان و نگهداری در شرایط امن بر می‌گردد که منجر به ازدست‌رفتن اطلاعات می‌شود. نگاه کوتاه‌مدت و روزمره داشتن به موضوع مستندنگاری و نگهداری اطلاعات به‌جای سرمایه‌گذاری و هزینه برای ایجاد زیرساخت‌های لازم و یکپارچگی داده‌ها از جمله تصاویر، نقشه‌ها و گزارش‌های مرتبط برای اهداف بلندمدت و نگهداری مستمر هم یکی دیگر از ضعف‌های مستندنگاری در کشور است.
در سال گذشته ایران دو جنگ تمام‌عیار را پشت سر گذاشت که در جنگ دوم آسیب قابل‌توجهی به آثار تاریخی وارد شد. بعد از تخریب این آثار دغدغه‌هایی مطرح شد از جمله اینکه آیا مستندات کافی از این آثار تهیه شده؟ که متأسفانه پاسخ این سؤال به دلایلی روشن نیست؛ اما سؤال دیگر این است که مستندنگاری بعدازاین آسیب‌ها، باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد؟

مکان‌هایی که حین جنگ مورد تعرض یا اصابت قرار گرفته‌اند از یک سو به‌مثابه صحنه جرم هستند که باید به طور دقیق و محکمه‌پسند و قابل‌استناد در پیگیری‌های قانونی مستند شوند. به همین دلیل گاه انتظار می‌رود از هرگونه شتاب‌زدگی در این کار اجتناب شود. گاه به دلیل شرایط ناپایدار و ازدست‌رفتن برخی شواهد و خطرات جانبی، مستندنگاری باید با رعایت ایمنی لازم و به‌سرعت انجام شود. از سوی دیگر انجام اقدامات مرمت و بازسازی، نیازمند مستندنگاری دقیق برای مکان‌یابی و قابل‌مقایسه بودن با اسناد پیش از آسیب است. این اقدامات در کیفیت مستندنگاری و کشف قطعات مفقودی کمک بسیار بزرگی خواهد کرد.

چه آثاری بیشتر نیازمند مستندنگاری هستند؟

در مجموع باید گفت مستندنگاری برای کلیه آثار الزامی است. داشتن بانک‌های اطلاعاتی از آثار همان‌طور که قبلاً نیز اشاره شد در راستای اهداف معرفی، پژوهشی، حفاظتی و مرمتی و امنیتی باید همواره اولویت حوزه میراث‌فرهنگی باشد. اما اگر بخواهیم آثار را برای مستندنگاری اولویت‌بندی کنیم باید گفت آثاری که در معرض آسیب و مورد تهدید جدی هستند یکی از این اولویت‌ها هستند. علت این امر ممکن است به لحاظ تأثیرات عوامل محیطی، پروژه‌های نجات‌بخشی محوطه‌ها به دلیل انجام عملیات عمرانی و یا آسیب‌پذیری بسیار زیاد به دلیل ماهیت و یا شرایط اکتشاف و یا قرارگیری در شرایط بحرانی مثل منازعات مسلحانه و جنگ باشد. آثار نفیس و منحصربه‌فرد که دارای ارزش‌های تاریخی، فرهنگی و هنری زیادی هستند هم یکی دیگر از اولویت‌ها برای مستندنگاری هستند. موضوع مستندنگاری همان‌طور که اشاره شده برای آثاری که تحت عملیات مرمت هستند نقش بسیار مهمی دارد. به همین علت در چنین شرایطی انجام اقدامات مستندنگاری از اولویت‌های فرایند حفاظت و مرمت است.

یک نکته را هم باید متذکر شوم که در این گفت‌وگو تمرکز صحبت ما بر آثار ملموس بود و موضوع مستندنگاری میراث ناملموس که ویژگی‌ها و نکات خاص خود را دارد و از قضا در شرایط بحران بسیار مهم و حیاتی است، مورد اشاره قرار نگرفت. درحالی‌که باتوجه‌به ازدست‌رفتن یا مهاجرت حاملان میراث ناملموس (هنرمندان، افراد بومی و غیره) مستندنگاری تصویری، صوتی و… اطلاعات بوم‌شناختی، مردم‌نگاری، زبان و گویش و هنرهای سنتی و اشکال دیگر میراث ناملموس هم ضروری و الزامی است.