زمستان سال ۱۳۹۹ زلزله‌ای به بزرگی ۵.۶ ریشتر در شهر «سی‌سخت» استان کهگیلویه و بویراحمد و خسارات هنگفت ناشی از آن به خانه‌های مسکونی، موضوع بافت فرسوده در این استان را به‌طورجدی مطرح کرد. استانی که جمعیت روستایی آن ۱۸ درصد بیش از میانگین جمعیت روستایی کشوری است و به همین تبع، موضوع زندگی در بافت‌های فرسوده و ناکارآمد در آن بسیار پررنگ‌تر از بسیاری از نقاط دیگر کشور.

موضوع بافت فرسوده در این استان مختص بافت‌های سنتی روستایی نیست و ابعاد آن تا شهرهای این استان نیز کشیده شده است. این بار اما موضوع بافت فرسوده از منظری دیگر موردتوجه قرار گرفته است. کهگیلویه و بویراحمد زمین برای توسعه منازل مسکونی ندارد و حالا، بهسازی بافت فرسوده نه به‌عنوان ایمن‌سازی بلکه به‌عنوان راه‌حلی برای تأمین «خانه» در دستور کار دولت قرار گرفته است.

استانِ بی‌زمین

بر اساس آمار منتشر شده از سوی اداره کل راه و شهرسازی کهگیلویه و بویراحمد، ۶۷۶ هکتار بافت فرسوده در شهرهای «یاسوج»، «دوگنبدان»، «دهدشت»، «سوق» و «سی‌سخت» نیازمند بازسازی است. همچنین از این میزان، ۲۵۶ هکتار بافت فرسوده در یاسوج، ۱۶۴ هکتار گچساران، ۱۶۲ هکتار دهدشت، ۵۷ هکتار سوق و ۳۷ هکتار در سی‌سخت واقع است.

همچنین طبق همین آمار، یک هزار و ۸۰ هکتار سکونتگاه غیررسمی در این استان وجود دارد. بیشترین سکونتگاه غیررسمی در یاسوج و مناطق «اکبرآباد»، «نجف‌آباد»، «شرف‌آباد»، «مهریان» و «بله‌زار» شناسایی است. ۷۸۰ هکتار از سکونتگاه‌های غیررسمی در یاسوج و ۳۰۰ هکتار در گچساران است، ضمن اینکه در «دهدشت»، منطقه «سمغان» به‌عنوان سکونتگاه غیررسمی شناسایی شده است.

استاندار کهگیلویه و بویراحمد می‌گوید که شهر یاسوج نیز با محدودیت مسکن مواجه است و راه‌حل این معضل بهسازی بافت‌های فرسوده و ناکارآمد است. به گفته «یدالله رحمانی» وجود ۴۶ هزار متقاضی مسکن در استان و محدودیت توسعه شهری در یاسوج، ضرورت احیای بافت‌های فرسوده در شهرهای مختلف این استان را نشان می‌دهد: «این امر راهکاری اساسی برای حل بخشی از مشکلات مسکن و توسعه شهری است.»

ایمنا (خبرگزاری شهری ایران) به نقل از او نوشت: «با وجود توجه دولت به استان، محرومیت‌های ریشه‌ای مانع از تأثیرگذاری جدی این خدمات بر برنامه‌های توسعه‌ای شده است. کوهستانی بودن، شیب بالای ۱۵ درصد و پراکندگی هزار و ۶۴۳ روستای دارای سکنه، هزینه‌های اجرای پروژه‌های زیربنایی در استان را چندبرابر کرده است.»

یاسوجِ بی‌خانه

به گفته او در حال حاضر ۴۶ هزار نفر متقاضی مسکن در استان وجود دارد، اما تنها ۱۷ هزار واحد در دست احداث است: «سهم یاسوج از این واحدها تنها ۷۴۰ مورد است و باتوجه‌به محدودیت شدید برای توسعه شهری و وضعیت خاص یاسوج، چاره‌ای جز احیا و نوسازی بافت‌های فرسوده نداریم.»

رحمانی این گفته‌ها را روز چهارشنبه ۳۰ اردیبهشت، در شرایطی که معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران را میزبانی می‌کرد اعلام کرده است. او همچنین از تدوین سند بازآفرینی شهری استان خبر داده است. همه برنامه‌های پیش روی این استان، در حالی است که در سند بودجه سنواتی سال ۱۴۰۵ کشور اعتبارات مربوط به این بخش ۳ همت در نظر گرفته شده است. ۳ همتی که البته مشخص نیست باتوجه‌به حذف صفرها از اعداد سند بودجه و عددنویسی جدید تصویب شده است یا بر همان اساس گذشته. بنا به آمار رسمی اعلام شده از سوی «عبدالرضا گلپایگانی» مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران حدود ۲۰ درصد مساحت شهرهای کشور، معادل ۱۷۰ هزار هکتار، در محدوده محلات ناکارآمد قرار دارد که نیازمند نوسازی و ارتقای زیرساخت‌هاست. همچنین این مقام می‌گوید که حدود ۲۰ میلیون نفر در بافت‌های ناکارآمد و کم‌برخوردار شهری زندگی می‌کنند و از این میان نزدیک به ۵ میلیون نفر در واحدهای بسیار ناپایدار سکونت دارند که یک مسئله ملی، راهبردی و مرتبط با آینده کشور است. این اعداد به آن معناست که سهم هر هکتار بافت فرسوده یا ناکارآمد کشور از این اعتبار ۳ همتی، عددی کمتر از ۱۸ میلیون تومان است. عددی که برای بهسازی یک هکتار بافت شهری یا روستایی، ناچیز به نظر می‌رسد. مشخص نیست که این اعتبارات قرار است بر اساس چه اولویت‌بندی تخصیص پیدا کند. در صورت نبود اولویت‌بندی احتمالاً این اعتبارات گره‌ای از بافت فرسوده و ناکارآمد نه در کهگیلویه و بویراحمد باز خواهد کرد نه در هیچ استان دیگری. برخی کارشناسان شهری مسائل دیگری را نیز عنوان می‌کنند.

ملاحظاتی بسیار مهم

«زینب کریمی» کارشناس شهری می‌گوید: «در این استان هدف از بهسازی شهری، تأمین مسکن قید شده است؛ بنابراین می‌توان انتظار داشت که طرح‌های تشویقی برای سرمایه‌گذاران احتمالی، با اعطای تراکم تشویقی باشد. در حقیقت اگر فرض بر تأمین کمبود مسکن باشد، چاره‌ای جز این افزایش تراکم نیست. اما افزایش تراکم بدون توسعه زیرساخت‌های دیگر مانند توسعه شبکه آب و برق‌رسانی، تأمین فضاهای خدماتی، اصلاح معابر و دسترسی‌ها و غیره، به معنای کاهش رفاه حال ساکنان و ایجاد مشکلات متعدد برای آنان است. به‌عنوان یک مثال ساده، انشعاب ورودی یک خیابان که آب موردنیاز ۱۰۰ واحد را تأمین می‌کرد باید آب ۲۰۰ واحد را تأمین کند. یعنی شما علاوه بر تأمین مسکن و افزایش تعداد واحدها باید بتوانید ساختارها و زیرساخت‌های دیگر را هم توسعه بدهید که در شرایط اقتصادی کشور بعید به نظر می‌رسد.»

او ادامه می‌دهد: «از سوی دیگر تأمین مسکن یک ضرورت است، چرا که اگر شما نتوانید این موضوع بسیار مهم را محقق کنید در آینده‌ای نه‌چندان بلند با گسترش اقامتگاه‌های غیررسمی، ایجاد بافت‌های حاشیه‌ای و احتمالاً ناکارآمد، روبه‌رو خواهید بود. یعنی معضلی که درگیر آن هستید چندبرابر می‌شود. علاوه بر کمبود اعتبار دولتی، مشکل دیگری که سر راه شماست افزایش قابل‌توجه قیمت تمام شده یک مترمربع ساختمان است. چرا که نه فقط با رشد قیمت‌ها مواجه هستید؛ بلکه این رشد به‌صورت تصاعدی و روزبه‌روز است؛ بنابراین متقاعدکردن سرمایه‌گذار برای فعالیت در این شرایط هم بسیار دشوار است. این حرف درستی است که استان کهگیلویه و بویراحمد به‌شدت نیازمند بهسازی بافت‌های فرسوده و ناکارآمد است. چرا که اولاً استانی است در مواجهه با مخاطرات طبیعی مانند زلزله، از سوی دیگر زمین بسیار محدود دارد. بسیاری از مناطق این استان از نظر جغرافیایی قابلیت گسترش شهرها و روستاها را ندارد. اما نکته مهم این است که اگر در اجرای آنچه طرح بازآفرینی شهری می‌خوانیم ملاحظات، به‌ویژه توسعه زیرساخت‌ها و فضاهای خدماتی ضروری را مدنظر قرار ندهند، صددرصد با مشکلات جدیدی مواجه خواهد بود.»