«این روزها با وجود سرسبزی طبیعت به واسطه بارش‌های گسترده، دلهره ما بیشتر شده است». این گفته بهمن ایزدی فعال محیط‌زیست استان فارس است. در بخش جنوبی زاگرس فصل گرم آغاز و گیاهان مرتعی در حال خشک‌شدن هستند. با خشک‌شدن این پوشش، در زیر اشکوب جنگل‌ها و در عرصه‌های مرتعی گویی باروت پخش کرده باشند، در این شرایط با کوچک‌ترین جرقه، گیاهان خشک به‌سرعت مشتعل می‌شوند و مناطق بسیار وسیعی درگیر حریق می‌شوند، همین موضوع به نگرانی ایزدی و سایر فعالان محیط‌زیست در زاگرس دامن زده است. «بنه‌زارها، بلوط‌زارها، کیکم‌زارها و دیگرگونه‌های ارزشمند زاگرس که صدها سال دوام آورده‌اند، در معرض نابودی قرار دارند.»
باتوجه‌به این وضعیت نگران‌کننده و شرایط این روزهای کشور که تحت‌تأثیر اخبار جنگ و جامعه از نظر روحی ملتهب است، مأموران منابع طبیعی، جنگلبانان و محیط‌بانان با مشکلات جدی مواجه‌اند. «در چنین شرایطی نیروهای مردمی و سایر ذی‌نفعان بومی، از عشایر تا روستاییان و جنگل‌نشینان، باید آمادگی کامل داشته باشند تا مانند همیشه در برابر آتشی که زاگرس و در واقع هستی ایران را هدف گرفته، ایستادگی کنند.»

از سال ۱۳۹۹ آتش‌سوزی‌های گسترده رویشگاه‌های زاگرس، به‌ویژه در اکوتون‌ها و ارتفاعات آغاز شد. «ما به‌عنوان بخش مردمی پای‌کار بوده‌ایم. مجموعه‌هایی مانند گنجه زیست‌بوم ایران و کانون سبز با حمایت مردم، تجهیزات، دمنده، لباس و کفش مناسب برای مقابله با آتش را در اختیار داوطلبان قرار داده‌اند. اما انتظار می‌رود بخش دولتی به واسطه حضور همیشگی مردم منفعل نشود.»

به گفته ایزدی پس از چند سال آتش‌سوزی، هنوز عوامل و اتاق فکر این آتش‌افروزی‌ها به‌درستی شناسایی نشده‌اند و سازوکار لازم برای مقابله با ریشه‌های این بحران هنوز به‌طورجدی در برنامه‌ها دیده نمی‌شود. «زمانی که باید صرف آموزش جوامع محلی شود، از دست می‌رود؛ نه برنامه آموزشی وجود دارد، نه مراجعه‌ای به مردم برای گروه‌بندی و آموزش فنون مقابله با آتش. حرف‌ها بیشتر روی کاغذ است. در عمل، این بخش مردمی است که بدون وابستگی سازمانی، تنها از سر دلسوزی و آگاهی نسبت به ارزش سرزمین، می‌ایستد و مقابله می‌کند. ما تیم‌های آموزشی خود را داریم، اما در بخش دولتی چنین برنامه‌ای وجود ندارد.»

فعالان محیط‌زیست سال‌هاست درباره قاچاق چوب در زاگرس هشدار می‌دهند؛ پدیده‌ای که این روزها شدت گرفته و یکی از مصارف آن تولید زغال و فروش گران آن است. «متأسفانه این موضوع جدی گرفته نمی‌شود. مأموران هم انگیزه و حضورشان به دلایل مختلف کاهش‌یافته است. در این وضعیت متخلفان از شرایط سوءاستفاده می‌کنند و زیستگاه‌ها مورد تعرض قرار می‌گیرند.»

از نظر ایزدی شاید بتوان مراتع آتش‌گرفته در زاگرس را پس از سال‌ها بازسازی کرد، اما سایر دست‌اندازی‌ها به شکل دائمی این مناطق را تخریب می‌کند. «در این سال‌ها شاهد تصرف، تغییر کاربری، شخم‌زدن زمین و کشاورزی در رویشگاه‌ها و مراتع ملی هستیم و مأموران ابزار و توان مقابله ندارند. همه این‌ها ناشی از بی‌توجهی جدی بخش دولتی به طبیعت است، در کنار این موارد پدیده آتش‌زدن رویشگاه‌ها هم همچنان ادامه دارد.»
عادی‌شدن حریق از سوی مسئولان دیگر گلایه ایزدی است، «وظیفه مردم نیست صفر تا صد عملیات اطفا را انجام دهند؛ درحالی‌که دولت بودجه و اعتبار دارد. حتی در جایی، به‌جای برنامه پیشگیری، ساختمانی برای استراحت نیروهای مردمی در زمان آتش ساخته شد؛ گویی آتش‌سوزی به امری عادی تبدیل شده است. درحالی‌که باید علت‌ها شناسایی و مهار شود، نه اینکه تنها برای خاموش‌کردن آتش بودجه صرف شود.»
برنامه پیشگیری کجاست؟ چرا از تجربیات انجمن‌ها استفاده نمی‌شود؟ اینها پرسش‌هایی است که بارها این فعال محیط‌زیست مطرح کرده است. «هر بار جلسه‌ای تشکیل می‌شود، گویی نخستین‌بار است که با آتش‌سوزی روبه‌رو می‌شوند و تازه به فکر نیرو، تجهیزات و حمل‌ونقل می‌افتند. این وضعیت امسال، باتوجه‌به بارش‌های زیاد و آمادگی بالای پوشش گیاهی برای اشتعال، نگرانی ما را بیش از گذشته کرده است.»
به گفته ایزدی اگر منتظر بمانیم ببینیم دولت چه می‌کند، همه چیز ازدست‌رفته است. «زاگرس در حال احتضار است؛ آبش برده شده، خاکش بیمار شده و جنگل‌هایش سوخته‌اند. این منطقه که ۴۰ درصد آب شیرین کشور و نیاز نیمی از جمعیت ایران را تأمین می‌کند، زیر فشار شدید انسانی قرار دارد. با وجود این، هنوز برای مقابله با آتش تنها به خرید دمنده و ساخت ساختمان فکر می‌کنیم.»
بخش دولتی باید با جدیت به شناسایی ریشه‌های این بحران بپردازد. با ازدست‌رفتن زاگرس، ایران آسیب جدی خواهد دید. «امیدواریم ماه‌های پیش رو با کمترین آسیب بگذرد و برای حفظ رویشگاه‌ها، عزیزان کمتری را از دست بدهیم. از سال ۹۹ تاکنون، در بخش مردمی و سازمان‌های مردم‌نهاد، ۲۶ شهید در راه مقابله با آتش‌سوزی‌های جنگل‌ها داشته‌ایم؛ بسیاری از آن‌ها حتی از حمایت قانونی لازم برخوردار نشدند.»

آماده مقابله با آتش هستیم

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان فارس اما از برگزاری مجموعه‌ای از برنامه‌ها برای مقابله با آتش در این استان خبر می‌دهد. «بعد از تعطیلات نوروز، اولین جلسه ما در همین راستای حریق برگزار شد. این موضوع هم‌زمان با شرایط جنگی بود و ما از دو جهت جنگ و حریق نگران بودیم؛ امسال بارندگی مناسب بود و رویشگاه‌ها نسبت به سال گذشته وضعیت بهتری داشتند، همین موضوع احتمال حریق را بالا می‌برد.»

به گفته لیلا تاجگردون کمیته بحران در اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان فارس راه‌اندازی و یک مدیر بحران جدید منصوب شده است، «سال گذشته هم مدیریت بحران داشتیم، اما به این شکل منسجم و مدیریت‌شده نبود.»
این روزها در اداره کل حفاظت محیط‌زیست فارس کمیته‌ها تشکیل، اعضا از ستاد و شهرستان‌ها مشخص و گروه‌بندی انجام شده‌اند. تیم‌های اطفا آماده‌اند و با انجمن‌ها نیز ارتباط گرفته‌اند که آنها هم اعلام آمادگی کرده‌اند. «جدا از این، موضوع آتش‌بُرها را ابتدا از بمو که احتمال خطر در آن منطقه بیشتر است، شروع کردیم. در «ارژن» و «پریشان» نیز این عملیات آغاز شده است. مکاتبات لازم با استانداری، فرمانداری و آتش‌نشانی انجام شد و از آن‌ها درخواست همکاری کردیم. جلسه‌ای اختصاصی با پالایشگاه که هم‌مرز با بمو است، داشتیم تا آن‌ها نیز اجرای آتش‌بُرهای مرزی را آغاز کنند.»

در حوزه پشتیبانی و تجهیزات نیز تاجگردون از انجام اقدامات لازم خبر می‌دهد. «دمنده‌ها سرویس شده و آتش‌کوب‌ها آماده‌اند. در شهرستان‌ها نیز تجهیزات آماده است تا اگر خدای‌نکرده حادثه‌ای رخ دهد، امکان استفاده فوری وجود داشته باشد.»

به گفته مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان فارس برای به‌کارگیری گریدر و لودر نیاز به بودجه است. برآوردی که او از هزینه دارد حدود ۱۲ میلیارد تومان می‌رسد که حتی اگر بخشی از آن تخصیص یابد، بتوانند مشکل را حل کنند. «پس از تعطیلات، به همه دستگاه‌ها هشدار و اعلام آماده‌باش داده شد. حتی برای حوزه پیشگیری دادگستری نیز نامه‌ای ارسال کرده و بر همکاری دستگاه‌ها تأکید کرده است. تشکل‌ها سال گذشته کمک زیادی کردند، البته این همکاری ما باید تجهیزاتی را برای آنها مهیا کنیم؛ بنابراین درخواست تنخواه داده‌ایم تا بتوانیم از ابتدا تجهیزات لازم را تأمین کنیم.»

تاجگردون در گفت‌وگو با «شینا انصاری» رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز اعلام کرده که اولویت نخست آنها حریق است و درخواست کرده تا حوزه توسعه سازمان در این زمینه کمک مالی کند تا بتوانند کار را پیش ببرند. «باتوجه‌به تجربه سال گذشته در فارس و استان‌های زاگرس، حساسیت موضوع بسیار بیشتر شده است. دکتر ظهرابی معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز در این زمینه همکاری و مکاتبات لازم را انجام داده‌اند و موضوع در حال پیگیری است. امیدواریم حادثه‌ای رخ ندهد.»

در جنگ ۱۲روزه خسارت وارده به منطقه بمو حدود ۵۲ همت برآورد شد، این میزان آسیب نگرانی‌ها را بیشتر کرده است. «در گفت‌وگو با مدیران سازمان از آنها خواستیم حساسیت‌ها در این زمینه را برجسته کنند تا بتوانیم از زاگرس حفاظت کنیم.»