در تقویم جهانی، ۱۶ می(۲۶ اردیبهشت) به عنوان «روز جهانی همزیستی مسالمت‌آمیز» نام‌گذاری شده است؛ روزی که سازمان ملل متحد آن را برای یادآوری یک حقیقت ساده اما حیاتی تعیین کرد: انسان‌ها با همه تفاوت‌های قومی، دینی، فرهنگی، زبانی و… می‌توانند در کنار یکدیگر زندگی کنند، بدون آنکه اختلاف‌ها به دشمنی و خشونت تبدیل شود.

جهان امروز که سرشار از تفاوت ها، تنوع ها و تنش هاست، بیش از هر زمان دیگری به صلح و همزیستی نیاز دارد. امروزه سرعت ارتباطات، گسترش مهاجرت، و درهم‌تنیدگی اقتصادها باعث شده جوامع انسانی بیش از گذشته متنوع شوند. در چنین شرایطی، مسئله اصلی دیگر «تفاوت» نیست؛ بلکه نحوه مدیریت و پذیرش این تفاوت‌هاست. همزیستی مسالمت‌آمیز به این معناست که اختلاف در باورها، سنت‌ها و دیدگاه‌ها نه تهدید، بلکه بخشی طبیعی از زندگی اجتماعی تلقی شود.

در بسیاری از نقاط جهان، ریشه بسیاری از بحران‌ها را می‌توان در ناتوانی جوامع از پذیرش دیگری جست‌وجو کرد. تعصب، تبعیض، نفرت‌پراکنی و قطبی‌شدن اجتماعی، اغلب از جایی آغاز می‌شود که گفت‌وگو جای خود را به حذف و طرد می‌دهد. در مقابل، تجربه جوامعی که با تکیه بر مدارا و گفت‌وگو حرکت کرده‌اند، نشان می‌دهد که احترام متقابل می‌تواند به ثبات، توسعه و همبستگی اجتماعی منجر شود.

همزیستی مسالمت‌آمیز تنها یک شعار اخلاقی نیست؛ بلکه یک ضرورت عملی برای آینده بشر است. در جهانی که با چالش‌های مشترکی مانند تغییرات اقلیمی، بحران‌های اقتصادی، مهاجرت‌های گسترده، تهدیدهای امنیتی و جنگ ها روبه‌روست، همکاری میان ملت‌ها و فرهنگ‌ها بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد.و این را باید گفت که بدون اعتماد و احترام متقابل، هیچ همکاری پایداری شکل نخواهد گرفت.

نقش آموزش در این میان بسیار تعیین‌کننده است. فرهنگ مدارا، احترام به تفاوت‌ها و مهارت گفت‌وگو باید از سنین کودکی در نظام‌های آموزشی تقویت شود. کودکانی که می‌آموزند تفاوت میان انسان‌ها طبیعی و ارزشمند است، در آینده شهروندانی خواهند بود که به جای نفرت، به دنبال فهم و تعامل هستند.و اینجاست که نقش نهادهای علمی و دانشگاهی به مانند سازمان آموزش و پرورش و همه دانشگاه های حوزه علوم انسانی-اسلامی و… به این امر به عنوان مسئولیت اجتماعی باید پر رنگ و جدی باشد، بخصوص نهادهای ویژه این امر به مانند دانشگاه بین المللی مذاهب اسلامی که موضوع همزیستی مسالمت آمیز و همگرایی نه تنها شعار آن بلکه جز اهداف اصلی و ماموریت آن می باشد.

رسانه‌ها نیز مسئولیت بزرگی در این زمینه دارند. نحوه روایت مسائل اجتماعی، نحوه بازنمایی مسائل اقوام، مذاهب و گروه‌های مختلف می‌تواند یا به تعمیق شکاف‌ها منجر شود یا به تقویت همدلی و درک متقابل کمک کند. رسانه‌ای که بر انسانیت مشترک تأکید کند، عملاً به تقویت فرهنگ همزیستی یاری رسانده است.

همزیستی مسالمت‌آمیز در واقع از سطح فردی آغاز می‌شود. احترام به نظر دیگران، گوش دادن بدون پیش‌داوری، و تلاش برای درک تجربه‌های متفاوت انسانی، گام‌های کوچکی هستند که در مجموع می‌توانند فضای اجتماعی را دگرگون کنند. جامعه‌ای که در آن افراد بتوانند با وجود اختلاف دیدگاه‌ها در کنار یکدیگر زندگی کنند، جامعه‌ای پایدارتر و انسانی‌تر خواهد بود.

روز جهانی همزیستی مسالمت‌آمیز فرصتی است برای تأمل در این پرسش مهم: آیا ما در زندگی روزمره خود، در محیط کار، در فضای مجازی و در تعامل با دیگران، به تقویت این فرهنگ کمک می‌کنیم یا ناخواسته به گسترش شکاف‌ها دامن می‌زنیم؟ پاسخ به این پرسش می‌تواند مسیر آینده جوامع ما را شکل دهد.

در آخر، همزیستی مسالمت‌آمیز به معنای از بین رفتن اختلاف‌ها نیست؛ بلکه به معنای یاد گرفتن هنر زندگی در کنار اختلاف‌هاست. جهان متنوع است و همین تنوع، اگر با احترام و گفت‌وگو همراه شود، می‌تواند به بزرگ‌ترین سرمایه انسانی تبدیل شود. همین سرزمین رنگین کمانی و متنوع خودمان را اگر ببینیم متوجه می شویم که وجود این همه تنوع قومی، مذهبی، فرهنگی، زبانی،…. ، چقدر می تواند سرمایه عظیم باشد، به این شرط که گفتمان همزیستی بصورت جدی و عملی نهادینه شود.

۱۶ می یادآور این حقیقت است که صلح پایدار تنها از مسیر پذیرش دیگری می‌گذرد؛ مسیری که هر جامعه و هر فرد می‌تواند از همین امروز در آن گام بردارد.
به این امید سال دیگر که روز ۱۶ می را در شرایطی گرامی بداریم که تعداد جنگ ها در جهان کمتر شده باشد، و گفتمان همزیستی بیشتر مورد توجه قرار بگیرد.

علی امینی
سرپرست دفتر رشد، نوآوری و کارآفرینی دانشگاه بین المللی مذاهب اسلامی