روز دوم اردیبهشت‌ماه «محمدرضا عارف»، معاون اول رئیس‌جمهور، در دیدار با «ستار هاشمی»، وزیر ارتباطات، گفته بود «اینترنت طبقاتی با رویکرد عدالت‌محور دولت همخوانی ندارد.» او تاکید کرده بود که باید «دسترسی برابر» و «بدون تبعیض» به اینترنت برای همه اقشار جامعه فراهم شود.

پیش از آن هم ستار هاشمی در دیداری با «حسین سیمایی صراف»، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری گفته بود «حدود ۱۰ میلیون نفر، عمدتا از طبقات متوسط و پایین جامعه»، به طور مستقیم درگیر فعالیت‌هایی هستند که نیازمند ارتباطات پایدار دیجیتال است.

اما باوجود چنین صحبت‌هایی از سوی دولت مبنی بر این دسترسی برابر، همچنان اینترنت جهانی قطع است و فقط در مرحله‌ای دسترسی به گوگل برقرار شده. ششمین گزارش کیفیت اینترنت نشان می‌دهد ایران در میان ۱۰ کشور با بدترین کیفیت اینترنت و بیشترین قطعی قرار دارد و پیش از این طولانی‌ترین قطعی اینترنت هم شهروندان با فیلترشکن‌ امکان اتصال به پلتفرم‌های خارجی را داشتند. «اینترنت آزاد» از وعده‌های دولت چهاردهم بود؛ اما جنگ ۱۲ روزه، حوادث دی‌ماه و وقوع جنگی دیگر در نهم اسفندماه سال گذشته، جای عملی‌شدن این وعده را به قطعی‌های مکرر داد.

این روزها هم در حالی از «اینترنت پرو» نام برده می‌شود که بسیاری از فعالیت‌های کسب‌وکارهای خرد اینستاگرامی مختل شده، تماس تلفنی جای سکوهای خارجی برای تماس با خارج از کشور را گرفته است و مردم در میانه تعلیق آتش‌بس و جنگ رها شده‌اند.

اینترنت برای چه گروهی؟

اینترنت پرو یک دسترسی ویژه به اینترنت است که با تمرکز بر پایداری اتصال و دسترسی کم‌محدودتر به برخی سرویس‌های بین‌المللی طراحی شده است؛ اما برای گروهی گزینش‌شده از شهروندان. به این معنا که در زمان قطعی اینترنت، که حالا به‌نوعی تبدیل به راهکاری در مواقع بحرانی شده‌، اتصال برخی به اینترنت همچنان پایدار خواهد ماند. گفته می‌شود شرکت‌ها و کسب‌وکارهای ثبت‌شده، استارتاپ‌ها و فعالان حوزه فناوری، بازرگانان و شرکت‌های حمل‌ونقل و نهادهای دانشگاهی و پژوهشی از گروه‌هایی هستند که اینترنت پرو به آنها تعلق می‌گیرد. این در حالیست که تعداد زیادی از کسب‌وکارهای خرد در شبکه‌های اجتماعی مشغول فعالیت بودند و درآمد بسیاری از مشاغل دیگر هم وابسته به اینترنت است. هرچند که روز دوم اردیبهشت‌ماه، رئیس «سازمان نصر» با بیان اینکه «۵ هزار فریلنسر را برای دریافت اینترنت پرو ثبت‌نام کرده‌ایم» گفته بود فریلنسرها هم در فهرست اقشار منتخب برای دریافت اینترنت پرو قرار گرفته‌اند و با عضویت در سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کشور می‌توانند برای دریافت اینترنت پرو درخواست دهند. اما دریافت اینترنت وابسته به تایید این موضوع است که واجد شرایط اینترنت ویژه باشند. پس از درخواست، در صورتی که واجد شرایط دریافت این اینترنت ویژه باشند اینترنت پرو برایشان فعال می‌شود.

آن‌طور که «پیوست» نوشته بر اساس اعلام اپراتورهای سه‌گانه کشور، بسته‌های اولیه (مثلاً ۴۰ تا ۵۰ گیگابایت) حدود ۲ میلیون تومان قیمت دارند و هزینه هر گیگابایت برای سایت‌ها و سرویس‌های داخلی حدود ۸ هزار تومان است. برای دسترسی به برخی سرویس‌های بین‌المللی، این هزینه می‌تواند تا حدود ۴۰ هزار تومان برای هر گیگ افزایش پیدا کند.

پشتیبانی اینترنت پرو توسط اپراتورهای اصلی کشور و نهادهای بالادستی انجام می‌شود. اپراتورهایی مانند «همراه‌ اول»، «ایرانسل» و «رایتل» مسئول ارائه سرویس، نگهداری شبکه، پاسخ‌گویی به مشکلات فنی و تضمین کیفیت اتصال هستند. در کنار آنها، نهادهایی مانند اتاق بازرگانی، سازمان نظام صنفی رایانه‌ای (نصر)، اتحادیه‌های صنفی و برخی بخش‌های دولتی، نقش تأیید هویت کاربران و تعیین جامعه هدف را بر عهده دارند.

مردمی که در هیچ فهرستی نیستند

سال گذشته موضوع ارائه سیم‌کارت سفید به عده‌ای حاشیه‌ساز شد و طبقاتی‌شدن اینترنت و دسترسی آزاد برخی مانند اساتید دانشگاه، خبرنگاران، پزشکان و… پرسش‌هایی درباره عملی‌نشدن وعده اینترنت آزاد را ایجاد کرده بود. پس از دی‌ماه سال گذشته هم پیام‌رسان خارجی «واتس‌اپ» که رفع فیلتر شده بود، بی‌سروصدا فیلتر شد و بعد از آغاز قطعی اینترنت در اسفندماه، بسیاری به ناچار به پیام‌رسان‌های داخلی کوچ کردند که آن‌هم پاسخگوی نیازهایشان نیست.

سخنگوی دولت پیش‌تر درباره اتصال مجدد اینترنت گفته بود که برقراری آن در دست دولت نیست. او قبلا هم اعلام کرده بود در شرایط بحرانی مانند جنگ، شورای‌ عالی امنیت ملی درباره اینترنت تصمیم‌گیری می‌کند. اما با اعلام آتش‌بس دو هفته‌ای مردمی که منتظر برقراری همان اینترنت و دسترسی مجدد ولو با فیلترشکن بودند، حالا با نبود شفافیتی درباره چرایی ادامه قطعی اینترنت مواجه‌اند که کسی پاسخگوی آن نیست.

ارائه اینترنت پرو به برخی مشاغل هم در حالی‌ست که بسیاری از مردم در هیچ‌یک از فهرست‌های یادشده نمی‌گنجند و مشخص نیست دلیل ارائه همین اینترنت پرو، آن‌هم با چنین قیمت‌هایی چیست.

اما آنچه که مشخص است طبقاتی‌شدن چنین حق بدیهی‌ای به افزایش شکاف‌های اجتماعی می‌انجامد و حس تبعیض را در میان شهروندانی که همین حالا هم در مواجهه با تورم افسارگسیخته و جنگ قرار گرفته‌اند بیشتر می‌کند. چنین شکاف دیجیتالی‌ای فقط باعث می‌شود در شرایط قطعی اینترنت، گروه تازه‌ای که به اینترنت پرو دسترسی دارند در کنار آن‌هایی که دارای خط‌سفید یا اینترنت «استارلینک» هستند، قرار بگیرند تا گروه کثیر دیگری که به اینترنت جهانی دسترسی ندارند در تاریک‌ترین روزهای ارتباطی و بدون هیچ پاسخ روشنی بمانند.