ماه جهانی‌ شهر و شهرهای بی‌جان

۱۴ مهرماه، ۶ اکتبر، روز جهانی معماری و روز جهانی اسکان بشر(هبیتات) و مقارن با روز تهران است و ۱۷ آبان معادل ۸ نوامبر هم روز جهانی شهرسازی است و در این فاصله، ۹ آبان، ۳۱ اکتبر، قرار دارد که روز جهانی شهرها نامیده شده است. بنابر مناسک،­ انجمن‌های صنفی، تخصصی، مجامع دانشگاهی و شهرداری تهران نشست‌ها و برنامه‌هایی برگزار کردند؛ گرچه به نسبت سال‌های قبل کم‌رونق‌تر. در همین ایام بود که خانه اندیشمندان علوم‌انسانی به‌عنوان یک زیرساخت اجتماعی برای گفت‌وگوی شهری که روزگاری میزبان «گفت‌وگوهای اجتماعی تهران امید دارد» بود، با پتکی بر نماد و لوگویش در سردر ورودی به پایان رسید و خانه گفتمان شهر(خانه وارطان) همچنان در کما به‌سر می‌برد.

به‌تبع آنچه در میان انواع برنامه‌های مناسکیِ صنفی و دانشگاهی و شهرداری خالی بود، حضور جامعه (به‌ویژه گروه‌ها و اقشار به‌حاشیه‌رانده‌شده در فرایندهای توسعه شهری) و سازمان‌های مردم‌نهاد و گروه‌های مدنی بود؛ گرچه می‌توان استثناهایی هم قائل شد، نظیر برنامه هفتگی «هفته تهران» کانون دوستداران لاله‌زار در عمارت اتحادیه(خانه تهران) که با حضور کسبه و ساکنان لاله‌زار و فعالان مختلف مرتبط با حیطه‌های موضوعی لاله‌زار(رویدادهای فرهنگی، تئاتر و سینما، مد و طراحی لباس و…) و به‌صورت گفت‌وگویی و مشارکتی و نه سخنرانی‌های مرسوم برگزار شد.

این غیاب جامعه در برنامه‌ها به اشکال مختلف قابل ملاحظه بود؛ از نشست «مشارکت مردم و نهادهای محلی در تهیه طرح‌های توسعه و عمران» که توسط انجمن صنفی مهندسان مشاور معمار و شهرساز و جامعه مهندسان مشاور برگزار شد و نشستی بود بین تهیه‌کنندگان طرح‌ها(مشاوران) و تصویب‌کنندگان طرح‌ها(مدیران وزارت راه‌وشهرسازی) که البته بنابر سنت، مدیران دولتی آمدند و سخنرانی کردند و رفتند و برای گفت‌وگو نماندند تا پاسخ یکی از اساتید پیشکسوت شهرسازی را بدهند.

این پیشکوست در نشست «بررسی مسائل اجتماعی تهران» که توسط مؤسسه تحقیقات اجتماعی و انجمن جامعه‌شناسی ایران برگزار شد، به انتقاد درباره نحوه برگزاری چنین نشست‌هایی که در آن صدای جامعه نیست، گفتند: «مشاوران و مؤسسه تحقیقات اجتماعی قرار نیست بروند از مردم و گروه‌های اجتماعی و حاشیه‌نشینان و کارگران کوره آجرپزی نظر بخواهند یا بیایند به آنها تریبون دهند، بلکه باید با روش علمی خودشان بروند پژوهش یا طرح تهیه کنند»! که یادآور مواجهه مشاور طرح توسعه دانشگاه تهران بود. او وقتی شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران از نمایندگان ساکنان، فعالان دانشجویی و نهادهای مدنی برای حضور در جلسه بررسی طرح دعوت کرد، نامه نوشت که ازآنجاکه مدعوین را واجد صلاحیت نمی‌داند، از حضور در جلسه استنکاف می‌کند.

این بی‌توجهی به جامعه و باشندگان شهری را در احزاب هم شاهد بوده‌ایم، درحالی‌که مجامع دانشگاهی و صنفی و تخصصی به‌صورت مناسکی و برای رفع تکلیف توجهی صوری به این روزها کردند، احزاب حتی این دغدغه صوری را هم نداشتند و نشانی از برگزاری نشست‌هایی حول این مناسبت‌ها را در احزاب شاهد نبوده‌ایم. این درحالی‌است که احزاب باید نقش اجتماعی داشته باشند، سیاست شهری تدوین کنند، با ذی‌نفعان و ذی‌اثران و نیروهای اجتماعی ارتباط منظم داشته باشند و در شرایطی که چند ماه دیگر انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا را پیش رو داریم و انتخابات در شهر تهران قرار است برای نخستین بار به‌صورت تناسبی برگزار شود که پایانی است بر الگوی انتخابات توده‌ای و آغازی است برای انتخابات شبکه‌ای، احزاب تحرکی برای ارتباط با جامعه و شبکه‌سازی ندارند.

درباره شهر تهران این موضوع یک اهمیت ویژه دیگر هم دارد و آن این است که بازنگری طرح جامع تهران در دستورکار قرار دارد و مطابق با رویکرد نوین تهیه طرح‌های توسعه و عمران، این فرایند لازم است مشارکتی و با نقش‌آفرینی بازیگران شهری صورت پذیرد، اما شاهد هیچ جریان‌سازی و تحرکی در این زمینه نیستیم. (البته برخی شهرهای دیگر نیز در حال بازنگری طرح جامع یا تهیه طرح جامع جدید هستند نظیر شیراز، اصفهان، ارومیه، اردبیل و البته این فهرست طولانی‌تر است و به مواردی چون قم و تیس هم می‌توان اشاره کرد.)

درواقع باید گفت امسال آنچه باید به‌نحوی ماه جهانی شهر نامید، به‌صورتی کم‌فروغ برگزار شد، درحالی‌که امسال و سال آتی یکی از مقاطع سرنوشت‌ساز و از نقاط عطف تحول شهری از ابعاد مختلف سیاسی و برنامه‌ریزی شهری است و این فرصت در بی‌جانی نهادهای اجتماعی، سیاسی و دستگاه‌های متولی از بین رفت؛ گرچه نباید محدود به مناسبت‌ها بود و گفت‌وگوی اجتماعی باید یک روند مستمر باشد.